Trudno nawet znaleźć - Liski

Na południowym krańcu gminy Dołhobyczów, niemal przy granicy z Ukrainą, leżą Liski – niewielka wieś, która kryje jeden z najciekawszych zabytków drewnianej architektury sakralnej Ziemi Hrubieszowskiej. Choć miejscowość sprawia dziś wrażenie spokojnej i nieco zapomnianej, jej dzieje odzwierciedlają burzliwą historię polsko-ukraińskiego pogranicza. Najcenniejszym zabytkiem jest dawna cerkiew greckokatolicka pw. św. Jana Chrzciciela, stojąca na wyniosłym wzgórzu otoczonym starymi lipami i dawnym cmentarzem przycerkiewnym. To miejsce, gdzie architektura splata się z pamięcią o dramatycznych wydarzeniach XX wieku.

Tradycja parafii w Liskach sięga co najmniej pierwszej połowy XVI wieku. Źródła wspominają istniejącą tutaj cerkiew już przed 1531 rokiem. Kolejna świątynia funkcjonowała w XVIII wieku, a w latach 1782–1785 właściciel majątku Jan Krzyżanowski ufundował nową drewnianą cerkiew.

Obecnie zachowany budynek powstał w latach 1872–1875 również dzięki fundacji rodziny Krzyżanowskich, na miejscu starszej świątyni. Był to okres, gdy ziemia hrubieszowska znajdowała się pod zaborem rosyjskim. Niedługo po ukończeniu budowy, po likwidacji unickiej diecezji chełmskiej w 1875 roku, cerkiew została przejęta przez Cerkiew prawosławną. Dopiero po odzyskaniu przez Polskę niepodległości wróciła do grekokatolików. Po II wojnie światowej, w wyniku wysiedlenia ludności ukraińskiej i zaniku miejscowej parafii greckokatolickiej, świątynię przejął Kościół rzymskokatolicki. Obecnie pełni funkcję kościoła filialnego parafii w Przewodowie. Przez lata była wielokrotnie remontowana, a na początku XXI wieku przeprowadzono kompleksowe prace konserwatorskie wzmacniające konstrukcję zabytku.

Cerkiew w Liskach należy do najciekawszych drewnianych świątyń dawnej Zamojszczyzny. Jest budowlą zrębową, orientowaną i trójdzielną – składa się z prezbiterium, nawy oraz babińca. Najbardziej charakterystycznym elementem są trzy ośmiopołaciowe kopuły osadzone bezpośrednio na pendentywach, bez wysokich tamburów. Takie rozwiązanie konstrukcyjne spotyka się niezwykle rzadko i jest uznawane za unikatowe w regionie.

Do cerkwi prowadzą schody wspinające się na wzgórze. Wejścia strzeże murowana, trójarkadowa dzwonnica. Wewnątrz zachowały się fragmenty polichromii z iluzjonistycznymi motywami architektonicznymi i przedstawieniami figuralnymi, przypominające o jej greckokatolickiej przeszłości.

Na ścianie dawnej cerkwi znajduje się pamiątkowa tablica z 1864 r. (przeniesiona w wcześniejszej, lub z grobu, który się nie zachował. Upamiętnia 4 kobiety: Albinę z Gwozdeckich Ziętkiewiczową, Kamillę z Ziętkiewiczów Pawłowską oraz Melanię i Olgę Ziętkiewiczówne, które zginęły w pożarze, wywołanym przez naftę. Patrząc na nazwiska, najprawdopodobniej o matkę i jej trzy córki (w tym jedną zamężną), które zginęły prawdopodobnie w pożarze drewnianego dworu. 

Na zachodnim skraju przycerkiewnego cmentarza znajduje się zbiorowa mogiła 86 mieszkańców Lisek. Upamiętnia ona ofiary tragicznych wydarzeń z marca 1944 roku, kiedy podczas pacyfikacji wsi dokonanej przez odział AK zginęła ludność cywilna narodowości ukraińskiej. W literaturze historycznej wydarzenie to jest opisywane jako jeden z epizodów polsko-ukraińskiego konfliktu na Zamojszczyźnie podczas II wojny światowej. W zależności od autorów i wykorzystywanych źródeł różnią się zarówno szczegóły przebiegu wydarzeń, jak i liczba ofiar. Na samym pomniku widnieje liczba 86 osób, która funkcjonuje również w lokalnych opracowaniach dotyczących cerkwi i cmentarza. Dla mieszkańców pogranicza miejsce to pozostaje przede wszystkim symbolem tragedii ludności cywilnej oraz bolesnej historii wzajemnych konfliktów. Niezależnie od historycznych sporów interpretacyjnych, mogiła przypomina o dramatycznych losach mieszkańców tych ziem podczas okupacji.

Liski nie są miejscowością, do której trafia się przypadkiem. Jednak właśnie tutaj można zobaczyć jedną z najoryginalniejszych drewnianych cerkwi Lubelszczyzny, zachowaną w niemal niezmienionym krajobrazie dawnego pogranicza. Spacer po przycerkiewnym cmentarzu, stara dzwonnica, krypta fundatorów oraz pamiątki po dawnych mieszkańcach sprawiają, że jest to miejsce skłaniające nie tylko do podziwiania architektury, ale również do refleksji nad skomplikowaną historią regionu.

Do poczytania!

Nie tylko zło - Bełżec

Położony na Roztoczu Wschodnim Bełżec to miejscowość, która na pierwszy rzut oka może wydawać się spokojną, typową wsią południowo‑wschodniej Polski. Jednak jej dzieje są wyjątkowo bogate i naznaczone zarówno rozwojem, jak i dramatycznymi wydarzeniami historii. Dziś Bełżec przyciąga turystów nie tylko ze względu na swoje położenie, ale także dzięki cennym zabytkom, wśród których szczególne miejsce zajmuje drewniana cerkiew św. Bazylego.

Początki Bełżca sięgają co najmniej początku XVI wieku – pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1515 roku. Początkowo była to prywatna wieś należąca do rodów szlacheckich, w tym Bełżeckich oraz Lipskich. W XVII wieku podjęto próbę nadania jej praw miejskich, jednak ta inicjatywa nie przyniosła trwałego sukcesu i Bełżec ponownie pozostał wsią. Dzieje miejscowości nie były wolne od dramatycznych wydarzeń. W 1648 roku została ona zniszczona przez Kozaków, co znacząco zahamowało jej rozwój. W kolejnych stuleciach wieś przechodziła pod różne władze – po rozbiorach znalazła się pod panowaniem austriackim, a jej przygraniczne położenie po 1815 roku sprzyjało rozwojowi handlu oraz infrastruktury, takiej jak komora celna czy drobne zakłady przemysłowe. Istotnym impulsem dla rozwoju Bełżca był XIX wiek, kiedy miejscowość zyskała połączenia kolejowe z ważnymi ośrodkami, m.in. Lwowem i Lublinem, stając się znaczącym węzłem transportowym. Najtragiczniejszy rozdział historii miejscowości przypadł na okres II wojny światowej. W 1942 roku funkcjonował tu niemiecki obóz zagłady, w którym zamordowano ogromną liczbę ludzi, głównie Żydów. Współcześnie miejsce to upamiętnia muzeum i miejsce pamięci, stanowiące ważny punkt refleksji nad dramatycznymi wydarzeniami XX wieku.

Jednym z najcenniejszych zabytków Bełżca jest drewniana cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem św. Bazylego Wielkiego, będąca świadectwem wielokulturowej historii regionu. Świątynia została wzniesiona w 1756 roku z fundacji rodziny Lipskich, co potwierdza zachowany dokument erekcyjny wydany rok wcześniej. Przez kolejne dziesięciolecia pełniła funkcję religijną dla miejscowej społeczności greckokatolickiej. W czasie I wojny światowej została poważnie uszkodzona, a w 1919 roku poddano ją renowacji. Po wysiedleniu ludności ukraińskiej w 1947 roku cerkiew utraciła swoje funkcje sakralne i została zamieniona na magazyn. W ostatnich latach obiekt został odrestaurowany i dziś pełni rolę przestrzeni kulturalnej, funkcjonuje jako tzw. „Galeria Cerkiewka”, w której organizowane są wystawy i wydarzenia artystyczne.

Pod względem architektonicznym cerkiew stanowi klasyczny przykład drewnianego budownictwa sakralnego charakterystycznego dla Roztocza. Wzniesiona została w konstrukcji zrębowej z bali sosnowych i osadzona na kamiennej podmurówce. Jej plan jest trójdzielny – obejmuje prezbiterium, nawę główną oraz babiniec. Bryła świątyni jest malownicza i zróżnicowana, z wyraźnie wyższą nawą oraz niższymi partiami bocznymi, a całość nakryta jest dachem dwuspadowym z charakterystyczną kopułą nad nawą.

Kopuła umieszczona na tamburze oraz szerokie okapy chroniące ściany przed warunkami atmosferycznymi są jednymi z najbardziej rozpoznawalnych elementów tej budowli. W przeszłości wokół cerkwi znajdował się cmentarz, z którego do dziś zachowały się pojedyncze nagrobki z XVIII i XIX wieku.

Bełżec przez stulecia był miejscem współistnienia różnych kultur i religii – obok siebie żyli tu katolicy, grekokatolicy oraz społeczność żydowska, której obecność była szczególnie widoczna w XIX i na początku XX wieku. Dzisiejszy krajobraz miejscowości jest w dużej mierze efektem burzliwych wydarzeń historycznych, które doprowadziły do zaniku tej różnorodności. Mimo tych zmian cerkiew św. Bazylego pozostaje ważnym symbolem dawnej tożsamości regionu oraz cennym zabytkiem architektury drewnianej. Jest nie tylko świadectwem historii, ale także przestrzenią, w której współczesność spotyka się z przeszłością.

Do poczytania!