Po przeprowadzce - Zmiennica

Niedaleko Brzozowa leży Zmiennica. Niewielka, spokojna wieś, na pierwszy rzut oka niepozorna. Jednak kryje sporo ciekawych historii. Są tu ślady dawnego ziemiaństwa. Jest też zabytkowy, drewniany kościół, który przywędrował z sąsiedniej miejscowości.

Początki Zmiennicy giną w mrokach dziejów. Wiemy, że miejscowość istniała już w średniowieczu, jedną z ważnych dat jest rok 1432. Właśnie wtedy odnotowano pierwszą wzmiankę o miejscowym sołectwie. Wieś rozwijała się w dolinie potoku Zmienniczka. Jej pierwotny układ przestrzenny był dość charakterystyczny, zabudowania ciągnęły się po obu stronach doliny, powstawały na górnych krawędziach jej zboczy. Nie był to przypadek - tutejszy teren wymuszał określony sposób osadnictwa. Zmiennica miała charakter wsi lokowanej na prawie niemieckim. Istotną rolę odgrywało tutaj sołectwo. Sołtys dysponował własnym nadziałem ziemi. Jego gospodarstwo znajdowało się we wschodniej części miejscowości. Obecnie te tereny zajmuje dawny park dworski, pozostałość po dworze Zarębów - Czerwińskich. Ów dwór istniał do 1914 r., gdy spłonął. Śladem po dworze jest też neogotycki spichlerz, widoczny z drogi wiodącej do Brzozowa. Wieś w czasie swej historii była wielokrotnie niszczona przez najazdy Tatarów, Szwedów i Węgrów. Dotykały ją także klęski głodu i pożary. 

Najważniejszym zabytkiem Zmiennicy jest kościół. Nie powstał jednak w tej wsi, jego historia zaczęła się w Jasionowie. Świątynię zbudowano w 1810 roku. Pierwotnie nosiła wezwanie św. Katarzyny. Jej fundatorem był hrabia Tarnowski. Przez wiele lat służyła mieszkańcom Jasionowa, aż do 1956 roku. Wtedy ukończono tam nowy kościół. Stara, drewniana świątynia przestała być potrzebna. Przez kolejne lata pozostawała nieużytkowana. Jej przyszłość nie wyglądała najlepiej. Ratunek przyszedł ze strony Zmiennicy. W 1981 roku zdecydowano o przeniesieniu zabytku. Było to przedsięwzięcie wymagające ogromnego wysiłku. Świątynię rozebrano i przewieziono. Następnie rozpoczęto jej ponowne składanie. W pracach uczestniczyli mieszkańcy. Ich zaangażowanie było naprawdę imponujące. Według regionalnego przewodnika bywały dni, kiedy przy odbudowie pracowało ponad sto osób! Ważną rolę odegrał również ksiądz Józef Mac. To właśnie on koordynował przedsięwzięcie. Później został pierwszym proboszczem nowej parafii

21 czerwca 1982 roku erygowano parafię. Otrzymała wezwanie Trójcy Przenajświętszej. W 1985 roku biskup Ignacy Tokarczuk poświęcił świątynię. Kościół wpisano do rejestru zabytków w 1989 roku.

 

Kościół jest drewniany, konstrukcji zrębowej, zbudowano go na planie krzyża. Jest trójnawowy, z krótkimi ramionami transeptu. Prezbiterium zamknięto trójbocznie. Bryła świątyni jest dość rozbudowana. Nad skrzyżowaniem nawy i transeptu wznosi się sygnaturka. Dachy mają kilka połaci. Całość zachowuje charakterystyczne proporcje dawnego budownictwa sakralnego.

Warto zajrzeć do środka. Wnętrze potrafi zaskoczyć. Przestrzeń podzielono na trzy nawy. Rzędy słupów wyznaczają ich granice. Pomiędzy nimi znajdują się arkady. Ich malarska dekoracja imituje elementy architektoniczne.

Szczególną uwagę przyciąga polichromia. Pochodzi z początku XIX wieku. Na stropie odnajdziemy przedstawienie Trójcy Świętej. Jest także Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny. Towarzyszą im wizerunki świętych. Wśród nich znajdują się święta Barbara i święty Jacek.

Warto przyjrzeć się ołtarzom. Główny pochodzi z początku XIX wieku. Jego forma łączy elementy barokowe i klasycystyczne. W centralnej części znajduje się przedstawienie Trójcy Świętej. Dwa ołtarze boczne uzupełniają wyposażenie. W świątyni zachowała się również zabytkowa ambona. Pochodzi z drugiej połowy XVII wieku.

Jest jeszcze jeden wyjątkowy zabytek. To kamienna płyta nagrobna Adama Wzdowskiego. Pochodzi z 1539 roku. Jest więc starsza od drewnianego kościoła o niemal trzy stulecia! Adam Wzdowski należał do miejscowej szlachty. Był wojskim sanockim. Płytę ufundował jego syn Jan. Umieszczono na niej inskrypcję oraz herby rodowe. Zabytkowa płyta znajdowała się pierwotnie w Jasionowie. Do Zmiennicy przyjechała razem z kościołem. Dzisiaj można ją oglądać w przyziemiu świątyni.

Z osobą Wzdowskiego wiąże się również ciekawa informacja. Miał on zajmować się poszukiwaniem minerałów na ziemi sanockiej. Działalność tę prowadził za zgodą króla Zygmunta Starego. Współpracował przy tym z Mikołajem Balem. To interesujący epizod z dziejów lokalnej szlachty. 

Zmiennica nie jest typową miejscowością turystyczną. Nie znajdziemy tutaj tłumów odwiedzających. Nie ma też wielkiej infrastruktury turystycznej. Jest za to coś innego. Spokój, historia i autentyczny wiejski krajobraz. Warto zobaczyć drewniany kościół. Koniecznie trzeba zajrzeć do jego wnętrza. Warto poszukać śladów dawnego zespołu dworskiego. Przy okazji można pospacerować po parku. Stare drzewa i stawy tworzą przyjemną przestrzeń. Dla mnie osobiście, to trochę wieś mojego dzieciństwa. Nie, nie pochodzę stamtąd, ale mieszka tam moja chrzestna!

Do poczytania!

Nietypowa drewniana cerkiew na pograniczu - Budynin

Pośród spokojnych krajobrazów południowo-wschodniej Lubelszczyzny, niedaleko granicy z Ukrainą, leży Budynin – niewielka wieś, której historia sięga średniowiecza. Choć dziś jest cichą miejscowością w gminie Ulhówek, przez stulecia stanowiła ważny ośrodek lokalnej społeczności greckokatolickiej. Najcenniejszym zabytkiem Budynina pozostaje monumentalna drewniana cerkiew, uznawana za jeden z najpiękniejszych przykładów architektury cerkiewnej na Zamojszczyźnie.

Pierwsze pisemne wzmianki o Budyninie pochodzą z 1462 roku, kiedy wieś była własnością szlachecką. Ze względu na swoje położenie na pograniczu ziem polskich i ruskich miejscowość rozwijała się jako osada rolnicza zamieszkana przez ludność różnych wyznań i kultur. Przez wieki dominowali tu wierni obrządku wschodniego, a miejscowa parafia greckokatolicka odgrywała ważną rolę w życiu mieszkańców. Losy Budynina, podobnie jak wielu miejscowości pogranicza, dramatycznie zmieniły się po II wojnie światowej. W latach 1945–1947 większość ukraińskich mieszkańców została wysiedlona do Związku Radzieckiego lub podczas Akcji „Wisła” na ziemie zachodnie i północne Polski. Wraz z nimi zanikło wielowiekowe życie miejscowej parafii greckokatolickiej, a wieś zmieniła swój charakter demograficzny.

Najważniejszym zabytkiem Budynina jest dawna cerkiew greckokatolicka pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny, nazywana również cerkwią Opieki Przenajświętszej Bogurodzicy (Pokrowy). Pierwsza wzmianka o istnieniu świątyni w Budyninie pochodzi już z 1531 roku. Wiadomo, że w XVIII wieku istniała tu drewniana cerkiew parafialna należąca do dekanatu bełskiego. Obecna świątynia została wzniesiona w 1887 roku na miejscu starszej cerkwi, zachowując tradycyjny układ budownictwa sakralnego charakterystycznego dla południowej Lubelszczyzny. Datę budowy umieszczono nad wejściem do świątyni. Obok cerkwi stoi drewniana dzwonnica wzniesiona równocześnie ze świątynią w 1887 roku. Razem tworzą jeden z najlepiej zachowanych zespołów cerkiewnych południowej Lubelszczyzny.

Po likwidacji unickiej diecezji chełmskiej w 1875 roku świątynia funkcjonowała jako cerkiew prawosławna. Po zakończeniu II wojny światowej, gdy wierni obrządku wschodniego opuścili wieś, budynek został przejęty przez Kościół rzymskokatolicki. Od 1948 roku pełni funkcję kościoła filialnego parafii w Machnówku pod wezwaniem Opieki Najświętszej Maryi Panny. W latach 2006–2007 przeprowadzono kompleksową renowację obejmującą wymianę pokrycia dachowego, stolarki okiennej, części konstrukcji oraz konserwację zabytkowych elementów budynku.

Budynińska cerkiew jest jednym z najcenniejszych przykładów drewnianej architektury cerkiewnej Lubelszczyzny. Świątynię wzniesiono w konstrukcji zrębowej na kamienno-ceglanej podmurówce. Jest orientowana i trójdzielna – składa się z prezbiterium zamkniętego trójbocznie, szerszej nawy oraz babińca. Do prezbiterium przylegają dwie symetryczne zakrystie.

Najbardziej charakterystycznym elementem bryły są trzy wysokie kopuły osadzone na ośmiobocznych tamburach. Co ciekawe, wszystkie mają niemal jednakową wysokość, co jest rozwiązaniem stosunkowo rzadko spotykanym w drewnianych cerkwiach regionu. Taki układ nadaje budowli harmonijny i monumentalny wygląd.

We wnętrzu zachowała się bogata polichromia wykonana w 1892 roku, utrzymana w stylistyce neobarokowej. Dekoracje obejmują motywy ornamentalne i figuralne, tworząc efektowne tło dla wyposażenia świątyni. Z tego samego okresu pochodzi ikonostas – jego drewnianą konstrukcję wykonał rzeźbiarz Rinke z Sokala, natomiast ikony sprowadzono z Monachium. Zachowały się również dwa rokokowo-ludowe ołtarze boczne z XIX wieku oraz monumentalna nastawa ołtarzowa w prezbiterium z przedstawieniem Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny.

Obecnie Budynin liczy około dwustu mieszkańców i pozostaje spokojną miejscowością położoną z dala od głównych szlaków turystycznych. Dawna cerkiew, pełniąca dziś funkcję kościoła filialnego, jest najcenniejszym świadectwem wielokulturowej historii tej części Lubelszczyzny. Jej doskonale zachowana bryła, bogate wnętrze oraz historia związana z dziejami pogranicza sprawiają, że należy do najcenniejszych zabytków drewnianej architektury sakralnej regionu.

Do poczytania!