Na Roztoczu Wschodnim - Cieszanów

Położony na Roztoczu Wschodnim Cieszanów należy do najciekawszych historycznych miejscowości województwa podkarpackiego. Choć dziś jest niewielkim, spokojnym miasteczkiem w powiecie lubaczowskim, przez wieki odgrywał ważną rolę jako lokalny ośrodek administracyjny, handlowy i rzemieślniczy. Jego dzieje naznaczone są wydarzeniami wojennymi, współistnieniem różnych kultur i religii oraz bogatym dziedzictwem architektonicznym. Obok zabytkowego rynku i kościoła parafialnego szczególną uwagę zwraca dawna greckokatolicka cerkiew św. Jerzego – jedna z najcenniejszych świątyń tego typu na ziemi lubaczowskiej.

Historia osadnictwa na terenach dzisiejszego Cieszanowa sięga wczesnego średniowiecza. Dogodne położenie nad rzeką Brusienką sprzyjało powstawaniu pierwszych osad już w X wieku. Sama miejscowość pojawia się w źródłach pisanych pod koniec XV wieku – pierwsza wzmianka pochodzi z 1496 roku. Właścicielem dóbr był ród Cieszanowskich herbu Jelita. To właśnie Stanisław Cieszanowski doprowadził do lokacji miasta na prawie magdeburskim. 14 maja 1590 roku król Zygmunt III Waza nadał Cieszanowowi prawa miejskie. Nowe miasto szybko zaczęło się rozwijać dzięki dogodnemu położeniu na szlakach handlowych prowadzących z Rusi Czerwonej do Jarosławia i Sandomierza. XVII wiek okazał się jednak niezwykle burzliwy. W 1648 roku Cieszanów został zaatakowany przez Kozaków podczas powstania Chmielnickiego. Kilka lat później zniszczyły go wojska szwedzkie, a następnie najazdy tatarskie. Mimo licznych zniszczeń miasto odbudowywało się dzięki przywilejom potwierdzonym przez króla Jana III Sobieskiego. Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 roku Cieszanów znalazł się pod panowaniem austriackim jako część Galicji. W XIX wieku stał się siedzibą powiatu, co przyczyniło się do rozwoju administracji, szkolnictwa i handlu. Miasto zamieszkiwali Polacy, Rusini oraz liczna społeczność żydowska, która przed II wojną światową stanowiła niemal połowę mieszkańców. Tragiczne wydarzenia XX wieku odcisnęły na Cieszanowie głębokie piętno. W czasie II wojny światowej wymordowana została niemal cała społeczność żydowska, a po wojnie wysiedlenia ludności ukraińskiej całkowicie zmieniły wielokulturowy charakter miasta. Mimo tych dramatycznych wydarzeń zachowało się wiele cennych zabytków przypominających o bogatej historii miejscowości.

Jednym z najcenniejszych zabytków Cieszanowa jest dawna cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem św. Jerzego. Obecna świątynia została wybudowana w 1900 roku na miejscu starszej drewnianej cerkwi z 1804 roku. Powstała dla miejscowej społeczności greckokatolickiej należącej do parafii w pobliskim Nowym Siole. Budowa nowej, murowanej cerkwi była wyrazem rozwoju parafii oraz rosnącej liczby wiernych obrządku greckokatolickiego na przełomie XIX i XX wieku. Po zakończeniu II wojny światowej, wskutek wysiedlenia ludności ukraińskiej, świątynia utraciła swoją pierwotną funkcję. Przez wiele lat pozostawała nieużytkowana i stopniowo popadała w ruinę. Dopiero starania samorządu oraz konserwatorów zabytków pozwoliły uratować ten wyjątkowy obiekt. W 2015 roku, po gruntownej renowacji, cerkiew została udostępniona jako Centrum Koncertowo-Wystawiennicze, pełniąc dziś funkcję kulturalną i przypominając o wielokulturowej historii miasta.

Cerkiew św. Jerzego reprezentuje charakterystyczny dla początku XX wieku nurt murowanej architektury cerkiewnej, łączącej tradycję bizantyjską z wpływami architektury historyzującej. Świątynię wzniesiono na planie krzyża. Najbardziej charakterystycznym elementem bryły jest wysoka centralna kopuła osadzona na tamburze, dominująca nad całą sylwetką budowli. Towarzyszą jej mniejsze kopuły oraz półkoliście zamknięte apsydy, dzięki którym świątynia zachowała typowy dla cerkwi układ przestrzenny. Elewacje wykonano z cegły i otynkowano, wzbogacając je prostymi gzymsami oraz dekoracyjnymi obramieniami okien. Mimo stosunkowo skromnego wystroju zewnętrznego budowla sprawia bardzo harmonijne i monumentalne wrażenie. Największym skarbem wnętrza są zachowane polichromie autorstwa Grzegorza Kuźniewicza – wybitnego artysty pochodzącego ze Starego Brusna. Malowidła pokrywają ściany i sklepienia świątyni, tworząc spójną dekorację utrzymaną w tradycji sztuki cerkiewnej. Ich wysoki poziom artystyczny sprawia, że cerkiew należy do najcenniejszych zabytków sakralnych regionu. Część dawnego wyposażenia nie zachowała się, jednak wnętrze nadal pozwala odczytać pierwotny charakter świątyni.

Przez stulecia Cieszanów był miejscem współistnienia trzech kultur – polskiej, ruskiej i żydowskiej. Obok kościoła parafialnego funkcjonowała cerkiew greckokatolicka oraz synagoga, a mieszkańcy różnych wyznań wspólnie tworzyli lokalną społeczność. Choć wojna i powojenne wysiedlenia niemal całkowicie zmieniły strukturę narodowościową miasta, zachowane zabytki nadal przypominają o tej niezwykłej historii.

Do poczytania!

Na Tanwią - Dąbrówka

Położona nad Tanwią Dąbrówka w powiecie niżańskim należy do tych miejscowości, które na pierwszy rzut oka wydają się spokojnymi, typowo podkarpackimi wsiami. Jednak jej historia jest znacznie bogatsza, niż mogłoby się wydawać. Przez stulecia spotykały się tutaj dwie kultury – polska i ruska – czego najcenniejszym świadectwem pozostaje dawna drewniana cerkiew, dziś pełniąca funkcję kościoła rzymskokatolickiego. To jeden z najciekawszych przykładów drewnianej architektury sakralnej północnego Podkarpacia.

Początki Dąbrówki sięgają XVII wieku i są związane z rozwojem dóbr należących do właścicieli pobliskiego Ulanowa. Wieś powstała prawdopodobnie jako osada służebna, a jej nazwa wywodzi się od rozległych dąbrów, czyli lasów dębowych, które porastały okolice doliny Tanwi. W drugiej połowie XVII oraz w XVIII wieku do Dąbrówki sprowadzono ludność ruską wyznania greckokatolickiego. Według miejscowej tradycji byli to osadnicy przybyli z okolic Lwowa, zatrudnieni przy budowie dworu w pobliskim Zarzeczu. Po zakończeniu prac część z nich osiedliła się właśnie tutaj, tworząc zwartą społeczność, która przez kolejne pokolenia zachowała własny obrządek, kulturę i tradycje. Wkrótce powstała parafia greckokatolicka, która stała się centrum życia religijnego mieszkańców.

Przez następne dwa stulecia Dąbrówka rozwijała się jako wielokulturowa wieś pogranicza. Polacy i Rusini żyli obok siebie, utrzymując się głównie z rolnictwa, hodowli oraz pracy w okolicznych lasach. Bliskość Tanwi sprzyjała również pozyskiwaniu drewna oraz jego spławowi do Sanu.

Po II wojnie światowej sytuacja całkowicie się zmieniła. W wyniku wysiedleń ludności ukraińskiej oraz akcji „Wisła” parafia greckokatolicka przestała istnieć. Opuszczona cerkiew została przejęta przez Kościół rzymskokatolicki i do dziś służy miejscowej parafii pod wezwaniem św. Onufrego i Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny. Dzięki temu zabytkowa świątynia uniknęła zniszczenia i nadal pozostaje najważniejszym zabytkiem miejscowości.

Najcenniejszym zabytkiem Dąbrówki jest drewniana cerkiew, wzniesiona w połowie XIX wieku jako świątynia greckokatolicka pod wezwaniem św. Onufrego. Jej budowa była efektem rozwoju miejscowej parafii oraz wzrostu liczby wiernych obrządku wschodniego. Święty Onufry od wieków cieszył się szczególnym kultem w Kościele wschodnim jako patron pustelników i życia ascetycznego. Wybór tego wezwania doskonale wpisywał się w duchowość miejscowej społeczności ruskiej.

Po likwidacji parafii greckokatolickiej świątynia została zaadaptowana do potrzeb liturgii rzymskokatolickiej. Zmieniono część wyposażenia, zachowując jednak samą bryłę budynku oraz wiele elementów jego pierwotnego charakteru. Współcześnie kościół nosi wezwanie św. Onufrego i Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny, przypominając o dwóch tradycjach religijnych, które przez wieki współistniały w tej części Podkarpacia.

Świątynia reprezentuje charakterystyczny dla północnego Podkarpacia typ drewnianej architektury cerkiewnej, łączącej wpływy budownictwa ruskiego z elementami architektury zachodniej. Kościół został wzniesiony w konstrukcji zrębowej z drewna, na kamiennej podmurówce. Budowlę przykrywają wysokie dachy pokryte obecnie blachą, które pierwotnie kryte były gontem. Bryła świątyni jest harmonijna i proporcjonalna, z wyraźnie wydzielonym prezbiterium oraz nawą.

Od frontu uwagę zwraca wieża o konstrukcji słupowej, zwieńczona izbicą oraz hełmem z krzyżem. Jest ona charakterystycznym elementem drewnianych świątyń pogranicza polsko-ruskiego. Dawniej pełniła nie tylko funkcję reprezentacyjną, ale również dzwonnicy oraz punktu orientacyjnego dla mieszkańców. Wnętrze zachowało tradycyjny układ przestrzenny dawnej cerkwi. Choć po zmianie obrządku usunięto ikonostas, nadal można odnaleźć elementy świadczące o pierwotnym przeznaczeniu budowli. Zachowały się fragmenty dawnego wyposażenia, zabytkowe ołtarze oraz cenne detale stolarskie wykonane przez miejscowych cieśli. Szczególną uwagę zwracają drewniany strop, profilowane belki oraz kunsztownie wykonana więźba dachowa. Mimo stosunkowo skromnej dekoracji architektonicznej świątynia zachwyca doskonałymi proporcjami i wysokim poziomem wykonania. Jest przykładem harmonijnego połączenia funkcjonalności z pięknem tradycyjnego budownictwa drewnianego.

Kościół otacza zabytkowy cmentarz, na którym zachowały się stare nagrobki przypominające o wielokulturowej historii Dąbrówki. Można odnaleźć zarówno groby mieszkańców wyznania rzymskokatolickiego, jak i ślady dawnej społeczności greckokatolickiej. To cenne świadectwo historii pogranicza oraz wspólnego życia dwóch tradycji religijnych. Malownicze położenie świątyni wśród starych drzew dodatkowo podkreśla jej wyjątkowy charakter. Cały zespół tworzy jedną z najbardziej klimatycznych drewnianych świątyń w powiecie niżańskim.

Dąbrówka to miejsce, które pozwala odkryć mniej znane oblicze Podkarpacia. Zachowana dawna cerkiew przypomina o wielokulturowej historii regionu, a jej drewniana architektura stanowi przykład wysokiego kunsztu dawnych budowniczych. Spacer po okolicy, wizyta nad Tanwią oraz zwiedzanie zabytkowej świątyni pozwalają lepiej zrozumieć dzieje tej części dawnej Rzeczypospolitej, gdzie przez wieki spotykały się różne tradycje, języki i wyznania. Dla miłośników historii, architektury drewnianej i spokojnych zakątków Podkarpacia Dąbrówka jest miejscem zdecydowanie wartym odwiedzenia.

Do poczytania!