Podparta - Wola Wielka

Na skraju Roztocza Wschodniego, w gminie Narol, leży Wola Wielka – niewielka wieś, która zachowała niezwykłe świadectwo dawnej historii pogranicza. Choć miejscowość nie należy do najczęściej odwiedzanych atrakcji Podkarpacia, kryje jeden z najlepiej zachowanych XVIII-wiecznych zespołów cerkiewnych regionu. Drewniana cerkiew Opieki Bogurodzicy wraz z dzwonnicą, kamiennym ogrodzeniem i starym cmentarzem tworzy wyjątkowy krajobraz, przypominający o wielowiekowej obecności ludności greckokatolickiej na Roztoczu.

Wola Wielka, dawniej nazywana Wolą Lipską, została lokowana w drugiej ćwierci XVIII wieku jako osada należąca do pobliskiego Lipska. Pierwsze wzmianki o miejscowości pochodzą z około 1750 roku. Właścicielem wsi był wówczas Stanisław Lipski, który 9 października 1754 roku erygował miejscową parafię greckokatolicką. Już kilka miesięcy później rozpoczęto budowę cerkwi, która do dziś pozostaje najcenniejszym zabytkiem miejscowości. Przez kolejne dziesięciolecia Wola Wielka rozwijała się jako typowa wieś rolnicza zamieszkana głównie przez ludność ruską wyznania greckokatolickiego. Pod koniec XVIII wieku miejscowa parafia utraciła samodzielność i została podporządkowana najpierw parafii w Lipsku, a następnie w Krupcu. Nie zahamowało to jednak rozwoju miejscowości, której mieszkańcy troszczyli się o swoją świątynię i systematycznie ją rozbudowywali.

Dramatyczne zmiany przyniósł XX wiek. Po zakończeniu II wojny światowej oraz wysiedleniach ludności ukraińskiej w ramach akcji „Wisła” cerkiew utraciła swoich wiernych. W latach 1947–1994 służyła jako kościół filialny parafii rzymskokatolickiej, a po wybudowaniu nowej świątyni została wyłączona z użytkowania. Obecnie, mimo że nie pełni funkcji liturgicznych, jest jednym z najcenniejszych zabytków drewnianej architektury sakralnej województwa podkarpackiego i podlega stopniowym pracom konserwatorskim.

Drewniana cerkiew pw. Opieki Bogurodzicy została poświęcona 28 kwietnia 1755 roku. Jej fundatorami byli wójt wsi Bazyli (Wasyl) Szcziry oraz mieszkańcy Woli Wielkiej. Budowla powstała z drewna sosnowego i od początku stanowiła centrum życia religijnego lokalnej społeczności greckokatolickiej.

W połowie XIX wieku świątynia przeszła pierwszy większy remont. Wykonano kamienną podmurówkę, dobudowano zakrystię oraz chór śpiewaczy. Największą przebudowę przeprowadzono pod koniec XIX wieku. W 1893 roku wnętrze ozdobiono polichromiami autorstwa Joana Manastyrskiego, a kilka lat później zamontowano późnobarokowy ikonostas przeniesiony z cerkwi w Łówczy. W tym samym okresie zmieniono również zwieńczenie nawy, nadając świątyni obecny, bardziej monumentalny wygląd.

Po II wojnie światowej część wyposażenia cerkwi trafiła do muzeów w Lubaczowie i Łańcucie. We wnętrzu zachowały się jedynie fragmenty późnobarokowego ikonostasu oraz resztki XIX-wiecznych polichromii, które przypominają o dawnym bogactwie wystroju świątyni.

Cerkiew w Woli Wielkiej należy do najcenniejszych przykładów osiemnastowiecznej drewnianej architektury cerkiewnej na Roztoczu. Jest budowlą orientowaną, wzniesioną w konstrukcji zrębowej na planie trójdzielnym. Tworzą ją trzy podstawowe części – prezbiterium, nawa oraz babiniec – z których nawa jest wyraźnie większa i wyższa od pozostałych członów. Do prezbiterium od północy przylega rozbudowana zakrystia.

Najbardziej charakterystycznym elementem świątyni jest monumentalna, ośmiopołaciowa kopuła osadzona na ośmiobocznym tamburze. Zwieńczona cebulastym hełmem z latarnią dominuje nad bryłą budynku i sprawia, że cerkiew jest doskonale widoczna z okolicznych pól. Prezbiterium i babiniec przykrywają dachy dwuspadowe, co podkreśla klasyczny układ świątyni charakterystyczny dla drewnianych cerkwi dawnej Galicji.

Równie cennym elementem założenia jest wolnostojąca drewniana dzwonnica, powstała prawdopodobnie równocześnie z cerkwią. Ma konstrukcję słupowo-ramową, dwie kondygnacje oraz namiotowy dach. Całość otacza kamienny mur, wewnątrz którego znajduje się dawny cmentarz przycerkiewny z licznymi XIX- i XX-wiecznymi nagrobkami wykonanymi przez słynnych kamieniarzy z Bruśna. Zespół cerkiewny zachował się niemal w niezmienionym układzie od XVIII wieku, co czyni go wyjątkowym zabytkiem na skalę całego regionu.

Wola Wielka to miejsce, w którym historia zachowała się w niemal niezmienionej formie. Drewniana cerkiew, zabytkowa dzwonnica, kamienne ogrodzenie i stary cmentarz tworzą jeden z najbardziej klimatycznych zespołów sakralnych Roztocza. Dla miłośników architektury drewnianej, historii pogranicza i spokojnych, nieodkrytych zakątków Podkarpacia jest to obowiązkowy punkt na mapie regionu. Spacer po terenie dawnego zespołu cerkiewnego pozwala przenieść się do czasów, gdy Wola Wielka była tętniącą życiem greckokatolicką osadą, a jej świątynia stanowiła serce lokalnej społeczności.

Do poczytania!

Tyle tylko zostało z gminy żydowskiej - Cieszanów

Położony na malowniczym Roztoczu Wschodnim Cieszanów jest jednym z najstarszych miast ziemi lubaczowskiej. Choć dziś kojarzony jest przede wszystkim z zabytkowym rynkiem i Festiwalem Cieszanów Rock, przez stulecia był miejscem współistnienia różnych kultur, narodowości i religii. Szczególnie ważną rolę odegrała tutaj społeczność żydowska, która przez ponad trzysta lat współtworzyła gospodarczy i społeczny rozwój miasta. Pamiątką po jej obecności pozostaje zabytkowa synagoga oraz kirkut, przypominające o dawnym wielokulturowym charakterze Cieszanowa.

Żydzi zaczęli osiedlać się w Cieszanowie na początku XVII wieku. Już w 1629 roku źródła wspominają o istniejącej bożnicy oraz kilku żydowskich domach. Rozwojowi osadnictwa sprzyjało położenie miasta przy ważnym szlaku handlowym prowadzącym ze Lwowa na zachód Rzeczypospolitej. Mieszkańcy narodowości żydowskiej zajmowali się handlem, rzemiosłem, dzierżawą oraz prowadzeniem karczm i składów towarowych. W drugiej połowie XVII wieku właściciel miasta Aleksander Stanisław Bełżecki nadał Żydom przywileje zrównujące ich prawa z prawami chrześcijańskich mieszczan. Decyzja ta przyczyniła się do dalszego rozwoju gminy żydowskiej. Pomimo licznych wojen, najazdów kozackich i tatarskich oraz epidemii społeczność odbudowywała swoją pozycję, stając się jednym z najważniejszych elementów życia gospodarczego miasta.

Największy rozkwit cieszanowskiej gminy żydowskiej przypadł na XIX stulecie. Według danych z 1857 roku Żydzi stanowili około 49% mieszkańców miasta. Funkcjonowała tutaj dobrze zorganizowana gmina wyznaniowa posiadająca synagogę, cmentarz oraz liczne bractwa religijne i dobroczynne. Cieszanów stał się również ważnym ośrodkiem chasydyzmu. W drugiej połowie XIX wieku działał tu cadyk Dawid Halberstam, a po nim jego bratanek, rabin i cadyk Symcha Isachar Ber Halberstam, którego grób na miejscowym kirkucie do dziś odwiedzają chasydzi z całego świata. Tragiczny kres tej wielowiekowej historii przyniosła II wojna światowa. Niemcy utworzyli w Cieszanowie obóz pracy przymusowej dla Żydów, a większość mieszkańców pochodzenia żydowskiego została wywieziona do obozu zagłady w Bełżcu i zamordowana. Po zakończeniu wojny gmina żydowska przestała istnieć.

Najważniejszym materialnym śladem obecności społeczności żydowskiej jest synagoga przy obecnym Osiedlu Kustronia. Obecny budynek został wzniesiony w 1889 roku, prawdopodobnie w miejscu lub w pobliżu starszej bożnicy istniejącej już w XVII wieku. Jest to jeden z nielicznych zachowanych przykładów małomiasteczkowej architektury synagogalnej na terenie dawnej Galicji.

Murowany dom modlitwy zbudowano na planie zbliżonym do kwadratu. Do głównej bryły przylegały niższe przybudówki mieszczące babiniec oraz pomieszczenia administracyjne gminy. W centrum znajdowała się obszerna sala modlitw, której wnętrze zdobiły polichromie i tradycyjne wyposażenie liturgiczne. Do naszych czasów nie zachował się jednak ani aron ha-kodesz, ani bima, które zostały zniszczone podczas II wojny światowej.

W czasie okupacji niemieckiej synagoga została sprofanowana i poważnie zdewastowana. Po wojnie przebudowano ją na magazyn zboża, nawozów sztucznych i makulatury. Zmieniono układ wejść, zamurowano część okien oraz przekształcono wnętrze, co doprowadziło do utraty większości historycznego wystroju. Mimo tych zmian sam budynek przetrwał i obecnie pozostaje jednym z najważniejszych zabytków przypominających o żydowskim dziedzictwie Cieszanowa. W ostatnich latach prowadzone były prace konserwatorskie mające na celu zabezpieczenie i zachowanie obiektu.

Choć żydowska społeczność Cieszanowa przestała istnieć po II wojnie światowej, pamięć o niej pozostaje żywa. Zachowana synagoga, kirkut oraz coroczne wizyty chasydów przy grobie cadyka Symchy Isachara Ber Halberstama przypominają, że przez ponad trzy stulecia Żydzi stanowili niemal połowę mieszkańców miasta i mieli ogromny wpływ na jego rozwój. Spacer po Cieszanowie to nie tylko okazja do poznania zabytków, ale również do odkrycia historii miejsca, w którym przez wieki spotykały się różne kultury i religie - poniższe zdjęcie pokazuje dawną cerkiew grekokatolicką, widoczną spod dawnej synagogi.

Do poczytania!