Bliźniacze wsie - Nowy Lubliniec

Na pograniczu Roztocza i Płaskowyżu Tarnogrodzkiego, w gminie Cieszanów, leży Nowy Lubliniec – miejscowość o ponad 450-letniej historii. Choć dziś jest niewielką wsią, przez wieki należała do największych osad ziemi bełskiej. Jej dzieje nierozerwalnie związane są z pograniczem kultur polskiej i ruskiej, a najcenniejszym zabytkiem pozostaje monumentalna, murowana cerkiew Przemienienia Pańskiego, zaprojektowana przez jednego z najwybitniejszych architektów cerkiewnych Galicji.

Nowy Lubliniec został założony w 1569 roku przez Jerzego Jazłowieckiego herbu Abdank, hetmana wielkiego koronnego i starostę lubaczowskiego. Powstanie nowej osady miało związek z zagospodarowaniem królewskich dóbr oraz rozwojem osadnictwa na pograniczu Rusi Czerwonej i ziemi bełskiej. Wieś ulokowano na prawym brzegu rzeki Wirowej, naprzeciw istniejącego już Starego Lublińca. Już dwa lata po lokacji, w 1571 roku, fundator zadbał o utworzenie parafii oraz budowę pierwszej cerkwi. Świątynia otrzymała pół łana ziemi jako uposażenie, a dokument erekcyjny został zatwierdzony przez króla Zygmunta III Wazę w 1615 roku. Dzięki temu parafia szybko stała się jednym z najważniejszych ośrodków życia religijnego w okolicy.

W XVI i XVII wieku Nowy oraz Stary Lubliniec tworzyły jeden z największych zespołów osadniczych województwa bełskiego. W 1630 roku obie wsie liczyły łącznie 154 domy – była to liczba porównywalna z wieloma ówczesnymi miastami. Rozwój osady wielokrotnie przerywały jednak najazdy tatarskie. Szczególnie tragiczny okazał się rok 1672, kiedy Tatarzy spalili wieś i zniszczyli drewnianą cerkiew. Według miejscowej tradycji z pożaru ocalała jedynie cudowna ikona Matki Bożej, otaczana później szczególnym kultem przez mieszkańców. Już w 1676 roku proboszcz Jan Skoteński wraz z parafianami ufundował nową drewnianą cerkiew. W następnych stuleciach była ona rozbudowywana i remontowana, a pod koniec XVIII wieku parafii w Nowym Lublińcu podporządkowano filialną cerkiew w Starym Lublińcu. Mieszkańcy utrzymywali się głównie z rolnictwa, ale znani byli również jako kowale, kuśnierze, bartnicy, gonciarze i tkacze. Po pierwszym rozbiorze Polski wieś znalazła się w granicach monarchii Habsburgów i weszła w skład Galicji, zachowując jednak swój rolniczy charakter. Po II wojnie światowej wysiedlenie ludności ukraińskiej doprowadziło do likwidacji miejscowej parafii greckokatolickiej. Dawna cerkiew została przejęta przez Kościół rzymskokatolicki i obecnie pełni funkcję kościoła filialnego parafii w Starym Lublińcu.

Najcenniejszym zabytkiem Nowego Lublińca jest dawna cerkiew greckokatolicka pw. Przemienienia Pańskiego. Pierwsza świątynia powstała już w 1571 roku, zaledwie dwa lata po założeniu wsi. Została spalona podczas najazdu tatarskiego w 1672 roku. Cztery lata później wybudowano kolejną drewnianą cerkiew, która przez ponad dwa stulecia służyła miejscowej społeczności. W XIX wieku była kilkakrotnie przebudowywana – dobudowano między innymi boczne ramiona, nadając jej plan krzyża. Niestety podczas działań I wojny światowej świątynia spłonęła po trafieniu pociskiem artyleryjskim. Zachowały się jednak dawne fotografie i pocztówki przedstawiające jej wygląd.

Obecną cerkiew wzniesiono w 1908 roku. Projekt opracował wybitny galicyjski architekt Wasyl Nahirnyj, autor kilkuset cerkwi na terenie dawnej Galicji. Dzięki jego projektowi powstała jedna z najpiękniejszych świątyń tego typu w powiecie lubaczowskim. Cerkiew Przemienienia Pańskiego reprezentuje nurt neobizantyjski z wyraźnymi wpływami narodowej architektury ukraińskiej, charakterystyczny dla twórczości Wasyla Nahirnego. Świątynię wzniesiono z cegły i pozostawiono nieotynkowaną, dzięki czemu elewacje zachowały naturalny kolor materiału. Budowla została zaprojektowana na planie krzyża greckiego z wyraźnie zaznaczonymi ramionami.

Najbardziej charakterystycznym elementem jest monumentalna kopuła osadzona na wysokim ośmiobocznym tamburze, górująca nad całą bryłą. Towarzyszą jej niższe dachy nad ramionami krzyża oraz półkolista apsyda prezbiterium od strony wschodniej. Całość wieńczą charakterystyczne krzyże cerkiewne. Elewacje zdobią lizeny, gzymsy oraz półkoliście zamknięte okna, które nadają budowli lekkości mimo jej masywnej bryły. Harmonia proporcji sprawia, że cerkiew jest doskonale widoczna z dużej odległości i stanowi dominantę krajobrazową wsi.

Obok cerkwi stoi murowana, arkadowa dzwonnica, wzniesiona równocześnie ze świątynią. Choć obecnie nie posiada historycznych dzwonów, stanowi ważny element całego zespołu sakralnego i podkreśla reprezentacyjny charakter dawnej parafii greckokatolickiej.

Wnętrze zachowało tradycyjny układ cerkiewny z centralną przestrzenią pod kopułą. Do najcenniejszych elementów wyposażenia należy ikonostas oraz część historycznych ikon, które przetrwały burzliwe wydarzenia XX wieku.

Światło wpadające przez okna tamburu efektownie oświetla centralną część wnętrza, podkreślając wysokość kopuły i przestronność świątyni. Po przejęciu obiektu przez Kościół rzymskokatolicki wprowadzono jedynie niezbędne zmiany liturgiczne, pozostawiając zasadniczy układ architektoniczny bez większych przekształceń.

Nowy Lubliniec jest miejscem, w którym historia pogranicza widoczna jest na każdym kroku. Ponad 450-letnie dzieje wsi, pamięć o dawnych mieszkańcach oraz imponująca cerkiew Przemienienia Pańskiego tworzą wyjątkowy obraz Roztocza Wschodniego. Dla miłośników architektury sakralnej szczególnie interesujący będzie projekt Wasyla Nahirnego – jednego z najwybitniejszych twórców cerkwi w dawnej Galicji. W połączeniu z malowniczym krajobrazem okolicznych lasów i pól Nowy Lubliniec jest miejscem, które pozwala odkryć mniej znane, ale niezwykle wartościowe dziedzictwo kulturowe Podkarpacia.

Do poczytania!

Bliźniacze wsie - Stary Lubliniec

Położony na południowo-wschodnim krańcu Roztocza, w gminie Cieszanów i powiecie lubaczowskim, Stary Lubliniec jest jedną z najstarszych miejscowości tej części Podkarpacia. Choć dziś jest niewielką, spokojną wsią otoczoną lasami i polami, przez stulecia pozostawał miejscem spotkania kultur polskiej i ruskiej. Najcenniejszym zabytkiem miejscowości jest dawna cerkiew greckokatolicka Przemienienia Pańskiego – okazała, murowana świątynia, która do dziś przypomina o wielokulturowym dziedzictwie Roztocza.

Początki Starego Lublińca sięgają XVI wieku. Wieś rozwijała się jako osada królewska na pograniczu ziemi bełskiej i ziemi przemyskiej. Dogodne położenie przy lokalnych szlakach handlowych sprzyjało rozwojowi rolnictwa oraz rzemiosła, a rozległe lasy dostarczały drewna będącego podstawowym surowcem dla mieszkańców. Przez kolejne stulecia Stary Lubliniec był typową miejscowością pogranicza etnicznego i religijnego. Obok ludności polskiej mieszkali tutaj Rusini wyznania greckokatolickiego, którzy stanowili znaczną część mieszkańców. Funkcjonowała tu filialna cerkiew należąca do parafii greckokatolickiej w Nowym Lublińcu, będąca centrum życia religijnego miejscowej społeczności.

Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 roku wieś znalazła się w granicach monarchii Habsburgów jako część Galicji. W XIX wieku rozwijało się szkolnictwo, administracja oraz życie religijne, a miejscowa parafia greckokatolicka należała do najważniejszych instytucji we wsi. Po II wojnie światowej historia miejscowości uległa gwałtownej zmianie. Wysiedlenia ludności ukraińskiej przeprowadzone w latach 1944–1947 doprowadziły do zaniku miejscowej wspólnoty greckokatolickiej. Opuszczona cerkiew została przejęta przez Kościół rzymskokatolicki, dzięki czemu zachowała się do naszych czasów i nadal pełni funkcję świątyni parafialnej.

Najcenniejszym zabytkiem Starego Lublińca jest dawna cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego. Obecna świątynia została wzniesiona w 1927 roku na miejscu wcześniejszej drewnianej cerkwi z 1607 roku, która była remontowana około 1700 roku. Przez ponad trzy stulecia miejscowa społeczność greckokatolicka korzystała z drewnianej świątyni, jednak z biegiem czasu jej stan techniczny uległ pogorszeniu. W pierwszej połowie XX wieku podjęto decyzję o budowie nowej, znacznie większej cerkwi murowanej. Nowa świątynia należała do greckokatolickiej parafii w Nowym Lublińcu i była jedynie cerkwią filialną, jednak odgrywała niezwykle ważną rolę dla mieszkańców Starego Lublińca. Po zakończeniu II wojny światowej oraz wysiedleniu ludności ukraińskiej cerkiew utraciła swoją pierwotną funkcję liturgiczną. W 1966 roku utworzono parafię rzymskokatolicką w Starym Lublińcu, a dawna cerkiew stała się kościołem parafialnym pod tym samym wezwaniem – Przemienienia Pańskiego. W kolejnych dziesięcioleciach świątynia była systematycznie remontowana i konserwowana. W 2012 roku wraz z wolnostojącą dzwonnicą została wpisana do rejestru zabytków.

Cerkiew Przemienienia Pańskiego jest przykładem monumentalnej, murowanej architektury sakralnej charakterystycznej dla początku XX wieku. Powstała w okresie, gdy w Galicji coraz częściej odchodzono od budowy świątyń drewnianych na rzecz trwałych budowli ceglanych, zachowujących jednocześnie tradycyjny układ cerkiewny. Świątynię wzniesiono na planie krzyża. Centralnym elementem kompozycji jest wysoka kopuła osadzona na ośmiobocznym tamburze, dominująca nad całą bryłą budynku. Ramiona transeptu nadają świątyni monumentalny charakter, natomiast od strony wschodniej znajduje się obszerna, półkolista absyda mieszcząca prezbiterium. Elewacje wykonano z cegły i pokryto tynkiem. Ich dekoracja jest stosunkowo oszczędna, oparta głównie na gzymsach, pilastrach oraz profilowanych obramieniach okien. Dzięki harmonijnym proporcjom i wyraźnie zaznaczonej kopule świątynia doskonale wpisuje się w krajobraz Roztocza, będąc jednocześnie jednym z najbardziej charakterystycznych obiektów sakralnych okolicy. Do zespołu cerkiewnego należy również wolnostojąca dzwonnica, która wraz ze świątynią tworzy spójną kompozycję przestrzenną.

Mimo zmian wynikających z dostosowania cerkwi do liturgii rzymskokatolickiej, wnętrze zachowało wiele cech dawnej architektury cerkiewnej. Szczególną uwagę zwraca przestronne wnętrze przykryte wysoką kopułą, która zapewnia doskonałe doświetlenie centralnej części świątyni. Z dawnego wyposażenia zachowały się elementy wystroju świadczące o greckokatolickiej przeszłości obiektu. Przebudowy przeprowadzone po 1947 roku miały przede wszystkim charakter liturgiczny i nie zmieniły zasadniczego układu architektonicznego świątyni. Dzięki prowadzonym przez wiele lat pracom konserwatorskim cerkiew pozostaje jednym z najlepiej zachowanych przykładów murowanej architektury cerkiewnej w tej części Roztocza.

Dawna cerkiew Przemienienia Pańskiego jest czymś więcej niż tylko zabytkiem architektury. Stanowi materialne świadectwo historii pogranicza, gdzie przez stulecia obok siebie żyli Polacy i Rusini, wyznawcy Kościoła rzymskokatolickiego i greckokatolickiego. Zmiany granic, wojna i powojenne wysiedlenia całkowicie odmieniły strukturę ludności regionu, jednak świątynia pozostała trwałym symbolem tych wielokulturowych dziejów.

Do poczytania!