Bliźniacze wsie - Stary Lubliniec

Położony na południowo-wschodnim krańcu Roztocza, w gminie Cieszanów i powiecie lubaczowskim, Stary Lubliniec jest jedną z najstarszych miejscowości tej części Podkarpacia. Choć dziś jest niewielką, spokojną wsią otoczoną lasami i polami, przez stulecia pozostawał miejscem spotkania kultur polskiej i ruskiej. Najcenniejszym zabytkiem miejscowości jest dawna cerkiew greckokatolicka Przemienienia Pańskiego – okazała, murowana świątynia, która do dziś przypomina o wielokulturowym dziedzictwie Roztocza.

Początki Starego Lublińca sięgają XVI wieku. Wieś rozwijała się jako osada królewska na pograniczu ziemi bełskiej i ziemi przemyskiej. Dogodne położenie przy lokalnych szlakach handlowych sprzyjało rozwojowi rolnictwa oraz rzemiosła, a rozległe lasy dostarczały drewna będącego podstawowym surowcem dla mieszkańców. Przez kolejne stulecia Stary Lubliniec był typową miejscowością pogranicza etnicznego i religijnego. Obok ludności polskiej mieszkali tutaj Rusini wyznania greckokatolickiego, którzy stanowili znaczną część mieszkańców. Funkcjonowała tu filialna cerkiew należąca do parafii greckokatolickiej w Nowym Lublińcu, będąca centrum życia religijnego miejscowej społeczności.

Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 roku wieś znalazła się w granicach monarchii Habsburgów jako część Galicji. W XIX wieku rozwijało się szkolnictwo, administracja oraz życie religijne, a miejscowa parafia greckokatolicka należała do najważniejszych instytucji we wsi. Po II wojnie światowej historia miejscowości uległa gwałtownej zmianie. Wysiedlenia ludności ukraińskiej przeprowadzone w latach 1944–1947 doprowadziły do zaniku miejscowej wspólnoty greckokatolickiej. Opuszczona cerkiew została przejęta przez Kościół rzymskokatolicki, dzięki czemu zachowała się do naszych czasów i nadal pełni funkcję świątyni parafialnej.

Najcenniejszym zabytkiem Starego Lublińca jest dawna cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego. Obecna świątynia została wzniesiona w 1927 roku na miejscu wcześniejszej drewnianej cerkwi z 1607 roku, która była remontowana około 1700 roku. Przez ponad trzy stulecia miejscowa społeczność greckokatolicka korzystała z drewnianej świątyni, jednak z biegiem czasu jej stan techniczny uległ pogorszeniu. W pierwszej połowie XX wieku podjęto decyzję o budowie nowej, znacznie większej cerkwi murowanej. Nowa świątynia należała do greckokatolickiej parafii w Nowym Lublińcu i była jedynie cerkwią filialną, jednak odgrywała niezwykle ważną rolę dla mieszkańców Starego Lublińca. Po zakończeniu II wojny światowej oraz wysiedleniu ludności ukraińskiej cerkiew utraciła swoją pierwotną funkcję liturgiczną. W 1966 roku utworzono parafię rzymskokatolicką w Starym Lublińcu, a dawna cerkiew stała się kościołem parafialnym pod tym samym wezwaniem – Przemienienia Pańskiego. W kolejnych dziesięcioleciach świątynia była systematycznie remontowana i konserwowana. W 2012 roku wraz z wolnostojącą dzwonnicą została wpisana do rejestru zabytków.

Cerkiew Przemienienia Pańskiego jest przykładem monumentalnej, murowanej architektury sakralnej charakterystycznej dla początku XX wieku. Powstała w okresie, gdy w Galicji coraz częściej odchodzono od budowy świątyń drewnianych na rzecz trwałych budowli ceglanych, zachowujących jednocześnie tradycyjny układ cerkiewny. Świątynię wzniesiono na planie krzyża. Centralnym elementem kompozycji jest wysoka kopuła osadzona na ośmiobocznym tamburze, dominująca nad całą bryłą budynku. Ramiona transeptu nadają świątyni monumentalny charakter, natomiast od strony wschodniej znajduje się obszerna, półkolista absyda mieszcząca prezbiterium. Elewacje wykonano z cegły i pokryto tynkiem. Ich dekoracja jest stosunkowo oszczędna, oparta głównie na gzymsach, pilastrach oraz profilowanych obramieniach okien. Dzięki harmonijnym proporcjom i wyraźnie zaznaczonej kopule świątynia doskonale wpisuje się w krajobraz Roztocza, będąc jednocześnie jednym z najbardziej charakterystycznych obiektów sakralnych okolicy. Do zespołu cerkiewnego należy również wolnostojąca dzwonnica, która wraz ze świątynią tworzy spójną kompozycję przestrzenną.

Mimo zmian wynikających z dostosowania cerkwi do liturgii rzymskokatolickiej, wnętrze zachowało wiele cech dawnej architektury cerkiewnej. Szczególną uwagę zwraca przestronne wnętrze przykryte wysoką kopułą, która zapewnia doskonałe doświetlenie centralnej części świątyni. Z dawnego wyposażenia zachowały się elementy wystroju świadczące o greckokatolickiej przeszłości obiektu. Przebudowy przeprowadzone po 1947 roku miały przede wszystkim charakter liturgiczny i nie zmieniły zasadniczego układu architektonicznego świątyni. Dzięki prowadzonym przez wiele lat pracom konserwatorskim cerkiew pozostaje jednym z najlepiej zachowanych przykładów murowanej architektury cerkiewnej w tej części Roztocza.

Dawna cerkiew Przemienienia Pańskiego jest czymś więcej niż tylko zabytkiem architektury. Stanowi materialne świadectwo historii pogranicza, gdzie przez stulecia obok siebie żyli Polacy i Rusini, wyznawcy Kościoła rzymskokatolickiego i greckokatolickiego. Zmiany granic, wojna i powojenne wysiedlenia całkowicie odmieniły strukturę ludności regionu, jednak świątynia pozostała trwałym symbolem tych wielokulturowych dziejów.

Do poczytania!

Na Roztoczu Wschodnim - Cieszanów

Położony na Roztoczu Wschodnim Cieszanów należy do najciekawszych historycznych miejscowości województwa podkarpackiego. Choć dziś jest niewielkim, spokojnym miasteczkiem w powiecie lubaczowskim, przez wieki odgrywał ważną rolę jako lokalny ośrodek administracyjny, handlowy i rzemieślniczy. Jego dzieje naznaczone są wydarzeniami wojennymi, współistnieniem różnych kultur i religii oraz bogatym dziedzictwem architektonicznym. Obok zabytkowego rynku i kościoła parafialnego szczególną uwagę zwraca dawna greckokatolicka cerkiew św. Jerzego – jedna z najcenniejszych świątyń tego typu na ziemi lubaczowskiej.

Historia osadnictwa na terenach dzisiejszego Cieszanowa sięga wczesnego średniowiecza. Dogodne położenie nad rzeką Brusienką sprzyjało powstawaniu pierwszych osad już w X wieku. Sama miejscowość pojawia się w źródłach pisanych pod koniec XV wieku – pierwsza wzmianka pochodzi z 1496 roku. Właścicielem dóbr był ród Cieszanowskich herbu Jelita. To właśnie Stanisław Cieszanowski doprowadził do lokacji miasta na prawie magdeburskim. 14 maja 1590 roku król Zygmunt III Waza nadał Cieszanowowi prawa miejskie. Nowe miasto szybko zaczęło się rozwijać dzięki dogodnemu położeniu na szlakach handlowych prowadzących z Rusi Czerwonej do Jarosławia i Sandomierza. XVII wiek okazał się jednak niezwykle burzliwy. W 1648 roku Cieszanów został zaatakowany przez Kozaków podczas powstania Chmielnickiego. Kilka lat później zniszczyły go wojska szwedzkie, a następnie najazdy tatarskie. Mimo licznych zniszczeń miasto odbudowywało się dzięki przywilejom potwierdzonym przez króla Jana III Sobieskiego. Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 roku Cieszanów znalazł się pod panowaniem austriackim jako część Galicji. W XIX wieku stał się siedzibą powiatu, co przyczyniło się do rozwoju administracji, szkolnictwa i handlu. Miasto zamieszkiwali Polacy, Rusini oraz liczna społeczność żydowska, która przed II wojną światową stanowiła niemal połowę mieszkańców. Tragiczne wydarzenia XX wieku odcisnęły na Cieszanowie głębokie piętno. W czasie II wojny światowej wymordowana została niemal cała społeczność żydowska, a po wojnie wysiedlenia ludności ukraińskiej całkowicie zmieniły wielokulturowy charakter miasta. Mimo tych dramatycznych wydarzeń zachowało się wiele cennych zabytków przypominających o bogatej historii miejscowości.

Jednym z najcenniejszych zabytków Cieszanowa jest dawna cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem św. Jerzego. Obecna świątynia została wybudowana w 1900 roku na miejscu starszej drewnianej cerkwi z 1804 roku. Powstała dla miejscowej społeczności greckokatolickiej należącej do parafii w pobliskim Nowym Siole. Budowa nowej, murowanej cerkwi była wyrazem rozwoju parafii oraz rosnącej liczby wiernych obrządku greckokatolickiego na przełomie XIX i XX wieku. Po zakończeniu II wojny światowej, wskutek wysiedlenia ludności ukraińskiej, świątynia utraciła swoją pierwotną funkcję. Przez wiele lat pozostawała nieużytkowana i stopniowo popadała w ruinę. Dopiero starania samorządu oraz konserwatorów zabytków pozwoliły uratować ten wyjątkowy obiekt. W 2015 roku, po gruntownej renowacji, cerkiew została udostępniona jako Centrum Koncertowo-Wystawiennicze, pełniąc dziś funkcję kulturalną i przypominając o wielokulturowej historii miasta.

Cerkiew św. Jerzego reprezentuje charakterystyczny dla początku XX wieku nurt murowanej architektury cerkiewnej, łączącej tradycję bizantyjską z wpływami architektury historyzującej. Świątynię wzniesiono na planie krzyża. Najbardziej charakterystycznym elementem bryły jest wysoka centralna kopuła osadzona na tamburze, dominująca nad całą sylwetką budowli. Towarzyszą jej mniejsze kopuły oraz półkoliście zamknięte apsydy, dzięki którym świątynia zachowała typowy dla cerkwi układ przestrzenny. Elewacje wykonano z cegły i otynkowano, wzbogacając je prostymi gzymsami oraz dekoracyjnymi obramieniami okien. Mimo stosunkowo skromnego wystroju zewnętrznego budowla sprawia bardzo harmonijne i monumentalne wrażenie. Największym skarbem wnętrza są zachowane polichromie autorstwa Grzegorza Kuźniewicza – wybitnego artysty pochodzącego ze Starego Brusna. Malowidła pokrywają ściany i sklepienia świątyni, tworząc spójną dekorację utrzymaną w tradycji sztuki cerkiewnej. Ich wysoki poziom artystyczny sprawia, że cerkiew należy do najcenniejszych zabytków sakralnych regionu. Część dawnego wyposażenia nie zachowała się, jednak wnętrze nadal pozwala odczytać pierwotny charakter świątyni.

Przez stulecia Cieszanów był miejscem współistnienia trzech kultur – polskiej, ruskiej i żydowskiej. Obok kościoła parafialnego funkcjonowała cerkiew greckokatolicka oraz synagoga, a mieszkańcy różnych wyznań wspólnie tworzyli lokalną społeczność. Choć wojna i powojenne wysiedlenia niemal całkowicie zmieniły strukturę narodowościową miasta, zachowane zabytki nadal przypominają o tej niezwykłej historii.

Do poczytania!