Rozbudowana - Dachnów

Położony na pograniczu Roztocza i Płaskowyżu Tarnogrodzkiego Dachnów jest jedną z największych i najstarszych wsi gminy Cieszanów w powiecie lubaczowskim. Miejscowość od wieków stanowiła ważny ośrodek rolniczy i religijny, a jej dzieje doskonale odzwierciedlają historię wielokulturowego pogranicza polsko-ruskiego. Najcenniejszym zabytkiem Dachnowa jest dawna cerkiew greckokatolicka pw. Podwyższenia Krzyża Świętego – wyjątkowy przykład drewnianej architektury sakralnej regionu.

Początki Dachnowa sięgają XV wieku. Wieś rozwijała się na terenach dawnego województwa bełskiego i przez stulecia należała do dóbr szlacheckich. Korzystne położenie na szlakach prowadzących w kierunku Lubaczowa i Bełza sprzyjało rozwojowi rolnictwa oraz handlu. W miejscowości od dawna współistniały społeczności polska i ruska, a ważnym elementem życia mieszkańców była parafia obrządku wschodniego.

Na przełomie XIX i XX wieku Dachnów należał do największych wsi w okolicy. Podobnie jak wiele miejscowości na ziemi lubaczowskiej, boleśnie odczuł skutki obu wojen światowych. Lata 1939–1947 przyniosły dramatyczne wydarzenia związane z okupacją oraz konfliktem polsko-ukraińskim. Po zakończeniu II wojny światowej i wysiedleniach ludności ukraińskiej wielowiekowa historia miejscowej parafii greckokatolickiej dobiegła końca, a charakter wsi uległ znaczącej zmianie.

Najcenniejszym zabytkiem Dachnowa jest dawna cerkiew greckokatolicka pw. Podwyższenia Krzyża Świętego. Obecna świątynia została ukończona w 1929 roku, jednak jej historia jest znacznie starsza. Stanowi drewnianą wersję stylu narodowego, zaproponowanego przez Wasyla Nahirnego. Powstała na miejscu drewnianej cerkwi z 1735 roku, która przez blisko dwa stulecia służyła miejscowej parafii należącej najpierw do dekanatu oleszyckiego, a później cieszanowskiego.

Po II wojnie światowej opuszczoną cerkiew przejęła parafia rzymskokatolicka. Do 1992 roku pełniła funkcję kościoła parafialnego, po czym została wyłączona z regularnego użytkowania. Dzięki wpisaniu do Podkarpackiego Szlaku Architektury Drewnianej oraz przeprowadzonemu w latach 2017–2018 gruntownemu remontowi świątynia odzyskała dawny wygląd i obecnie jest jednym z najcenniejszych zabytków sakralnych powiatu lubaczowskiego.

Choć obecny wygląd świątyni pochodzi z przebudowy zakończonej w 1929 roku, zachowała ona wiele elementów starszej konstrukcji. Rdzeń budowli wywodzi się z wcześniejszej drewnianej cerkwi, którą rozbudowano o szerszą nawę z bocznymi aneksami, nowe prezbiterium oraz babiniec. Dzięki temu powstała okazała budowla łącząca tradycyjne rozwiązania drewnianego budownictwa cerkiewnego z architekturą początku XX wieku.

Świątynia posiada konstrukcję drewnianą i orientowany układ. Nad centralną częścią góruje smukła kopuła zwieńczona kutym krzyżem, która nadaje budowli charakterystyczną sylwetkę widoczną z dużej odległości. Elewacje pokryte są drewnianym szalunkiem, a całość uzupełnia wolnostojąca dzwonnica. Harmonijne proporcje oraz staranne wykonanie sprawiają, że cerkiew zaliczana jest do najciekawszych przykładów drewnianej architektury sakralnej Roztocza Wschodniego.

Dachnów to miejscowość, w której historia wciąż jest obecna w krajobrazie. Zabytkowa cerkiew przypomina o wielowiekowym współistnieniu różnych kultur i wyznań, a spokojne otoczenie zachęca do poznawania mniej znanych zakątków Podkarpacia. Dla miłośników architektury drewnianej, historii pogranicza oraz Szlaku Architektury Drewnianej województwa podkarpackiego jest to miejsce, którego nie warto pomijać podczas podróży po ziemi lubaczowskiej.

Do poczytania!

Wcześniej Młodzice - Mołodycz

Na północnym skraju województwa podkarpackiego, w gminie Wiązownica, leży Mołodycz – miejscowość, której historia sięga średniowiecza. Choć dziś jest spokojną wsią otoczoną lasami i polami, przez stulecia stanowiła ważny ośrodek życia religijnego i gospodarczego. Najcenniejszym zabytkiem Mołodycza jest dawna cerkiew greckokatolicka, będąca jednym z najstarszych drewnianych obiektów sakralnych w tej części ziemi jarosławskiej.

Początki Mołodycza sięgają XV wieku. Wieś rozwijała się na terenach należących do dóbr Sieniawskich, a jej mieszkańcy zajmowali się głównie rolnictwem, hodowlą oraz gospodarką leśną. Dzięki położeniu na pograniczu kultur i wyznań przez wieki współistniały tutaj społeczności polska i ruska, a miejscowa parafia greckokatolicka odgrywała ważną rolę w życiu mieszkańców. W XIX wieku Mołodycz była dobrze prosperującą wsią galicyjską. Działała tu szkoła parafialna, a później szkoła publiczna, rozwijało się również życie religijne i społeczne. W latach 1873–1875 funkcję wikariusza pełnił tutaj późniejszy biskup przemyski Konstantyn Czechowicz. Na początku XX wieku powstała ochronka dla dzieci oraz kaplica, ufundowane przez rodzinę Czartoryskich. II wojna światowa przyniosła mieszkańcom tragiczne wydarzenia. W 1945 roku podczas walk polsko-ukraińskich spalony został miejscowy kościół rzymskokatolicki. Po wojnie parafia katolicka otrzymała opuszczoną cerkiew greckokatolicką, która po remoncie stała się kościołem parafialnym. Wysiedlenia ludności ukraińskiej zakończyły wielowiekową historię miejscowej parafii greckokatolickiej, zmieniając charakter całej miejscowości. W latach 1977-81 w ramach usuwania nazw pochodzenia rusińskiego, wieś nosiła nazwę Młodzice. 

Najcenniejszym zabytkiem Mołodycza jest drewniana cerkiew pw. Narodzenia (lub Zaśnięcia) Najświętszej Maryi Panny, wzniesiona w 1716 roku z fundacji Adama Mikołaja Sieniawskiego. Przez ponad dwieście lat służyła miejscowej parafii greckokatolickiej i była centrum życia religijnego ruskiej społeczności wsi. Po zakończeniu II wojny światowej świątynia została opuszczona przez dotychczasowych wiernych. W 1972 roku, po przeprowadzonym remoncie, przekazano ją parafii rzymskokatolickiej jako kościół pw. Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny. Dzięki temu zabytkowy budynek zachował swoją funkcję sakralną i uniknął zniszczenia.

Mołodycka świątynia jest przykładem tradycyjnej drewnianej architektury cerkiewnej charakterystycznej dla pogranicza nadsańskiego. Wzniesiono ją w konstrukcji zrębowej jako budowlę orientowaną i trójdzielną. Składa się z prezbiterium zamkniętego trójbocznie, szerszej nawy oraz babińca, który od zachodu poprzedza niewielka kruchta.

Charakterystycznym elementem bryły jest szeroka nawa, dzięki której świątynia uzyskała plan zbliżony do krzyża. Dach jest dwukalenicowy, a nad nawą wznosi się niewielka sześcioboczna wieżyczka z sygnaturką. Dawniej wnętrze zdobił ikonostas i polichromie typowe dla cerkwi greckokatolickich, jednak podczas przebudowy przeprowadzonej w latach 1969–1971 większość tych elementów usunięto lub zakryto, dostosowując świątynię do liturgii rzymskokatolickiej. Mimo tych zmian budowla zachowała historyczną bryłę i pozostaje cennym przykładem drewnianej architektury sakralnej XVIII wieku.

Mołodycz nie należy do najczęściej odwiedzanych miejscowości Podkarpacia, jednak właśnie to stanowi o jej uroku. Zabytkowa drewniana cerkiew, ślady dawnej wielokulturowości oraz spokojny krajobraz Doliny Sanu sprawiają, że jest to miejsce warte odwiedzenia przez miłośników historii, architektury drewnianej i mniej znanych zakątków regionu. Wizyta w Mołodyczu pozwala lepiej zrozumieć skomplikowane dzieje pogranicza polsko-ruskiego i odkryć jedno z ciekawszych miejsc na mapie północnego Podkarpacia.

Do poczytania!