Zamek, jezuici, pałac i ruina - Łaszczów

Łaszczów to niewielkie miasteczko w województwie lubelskim, które kryje w sobie niezwykły zabytek – ruiny pałacu Szeptyckich. Choć dziś obiekt jest w stanie trwałej ruiny, jego historia sięga czasów świetności rodu Łaszczów i późniejszych właścicieli. 

Pierwsze wzmianki o Łaszczowie pochodzą z XVI wieku, kiedy kasztelan czerski Aleksander Łaszcz założył tu miasto i wzniósł obronny zamek. Niestety, w 1702 roku zamek został zniszczony przez wojska szwedzkie. W 1731 roku biskup Józef Antoni Łaszcz sprowadził jezuitów i rozpoczął budowę kościoła oraz kolegium. Budynek kolegium powstał na planie prostokąta, z dwoma kondygnacjami i sklepieniami kolebkowymi. Obok założono ogród z aleją lipową, której fragmenty istnieją do dziś.

Po kasacie zakonu jezuitów w 1773 roku kościół pozostał nieukończony. W XIX wieku Franciszek Łukawski rozebrał mury świątyni, a kolegium zaadaptował na cele mieszkalne i urzędowe. W połowie XIX wieku obiekt trafił w ręce rodziny Szeptyckich, spokrewnionej z Aleksandrem Fredrą, która nadała mu charakter rezydencji pałacowej.

Na początku XX wieku Aleksander Szeptycki zlecił znanemu architektowi Teodorowi Talowskiemu przebudowę dawnego kolegium na okazały pałac. W latach 1911–1912 dobudowano skrzydło boczne, nadając budowli kształt litery „T”. Pałac zachwycał detalami architektonicznymi i eleganckim stylem.

W 1915 roku, podczas wycofywania się wojsk rosyjskich, pałac został podpalony. W okresie międzywojennym częściowo zabezpieczono ruiny, ale II wojna światowa przyniosła kolejne zniszczenia – Niemcy rozebrali resztki murów kościoła. W czasach PRL w ruinach działał magazyn nawozów chemicznych. Od lat 70. XX wieku obiekt figuruje w rejestrze zabytków.

Dziś pałac w Łaszczowie pozostaje ruiną, ale od 2012 roku Fundacja Rodu Szeptyckich prowadzi prace rewitalizacyjne. Odrestaurowano park, a w najbliższych latach planowana jest odbudowa pałacu i utworzenie w nim Domu Komedii Aleksandra Fredry – muzeum, archiwum i teatru. Projekt przygotowuje pracownia JiO, która chce połączyć historyczne mury z nowoczesną architekturą.

Do poczytania!

U Lachów Limanowskich - Pisarzowa

Pisarzowa to wieś w województwie małopolskim, w powiecie limanowskim, należąca do gminy Limanowa. Leży u podnóża Pasma Łososińskiego, w górnym biegu potoku Smolnik – dopływu Dunajca. Miejscowość rozciąga się na wysokości ok. 450–550 m n.p.m., a jej powierzchnia wynosi ponad 1500 ha. Zamieszkuje ją około 2100 osób, głównie przedstawicieli grupy etnograficznej Lachów Limanowskich. Jak sama nazwa wskazuje, zamieszkują oni okolice Limanowej, rozdzielając w ten sposób Krakowiaków od Górali. Tradycyjnie zajmowali się rolnictwem, sadownictwem oraz hodowlą bydła. Tereny, w których zamieszkiwali były górzyste, stąd wsie mają charakter łańcuchówek, z licznymi przysiółkami. 

Pierwsze wzmianki o Pisarzowej pochodzą z 1315 roku. W XIV wieku osiedlano tu jeńców wojennych – początkowo Tatarów, później Szwedów, co dało miejscowości przydomek „Szwedo-Tatary”. W 1472 roku król Kazimierz Jagiellończyk nadał sołectwo Stanisławowi i Maciejowi, polecając jednocześnie budowę kościoła i wydzielenie ziemi dla probostwa. W kolejnych stuleciach wieś przeżywała trudne czasy – wojny, zarazy i głód odcisnęły swoje piętno na lokalnej społeczności. Przełomowym momentem była budowa linii kolejowej Chabówka–Nowy Sącz, dzięki której 2 października 1884 roku przez Pisarzową przejechała pierwsza lokomotywa.

Początkiem XX wieku miejscowi duchowni zainicjowali ruch trzeźwościowy, zaczęły powstawać organizacje społeczne, kółka rolnicze i kasy zapomogowe. Prężnie działał Związek Strzelecki. W czasie kampanii jesiennej 1914 r. przez Pisarzową kilkukrotnie przemaszerowali legioniści, zatrzymując się na kwaterach. Sam Piłsudski nocował min. na plebanii. W trakcie operacji limanowskiej miejscowa szkoła została zamieniona na szpital polowy. 

W czasie XX wojny w okolicy działała partyzantka Armii Krajowej, dezorganizując ruch kolejowy. Ostatnim akordem wojny było wysadzenie przez Niemców w powietrze mostu i stacji kolejowej, oraz podpalenie części zabudowań.  

W centrum wsi, przy głównej drodze stoi drewniany kościół pod wezwaniem św. Jana Ewangelisty. Został wybudowany w 1713 r. z wykorzystaniem wcześniejszej, gotyckiej świątyni z 1478 r. Sama parafia jest o wiele starsza, ponieważ erygowano ją około 1336 r. Obecnie stojący kościół konsekrował w 1749 r. bp krakowski Michał Ignacy Kunicki. W pierwszej połowie XIX wieku dobudowano kaplicę, w 1875 r. przedłużono nawę i dostawiono wieżę. W latach 1977- 79 świątynia została gruntownie odrestaurowana. 

Kościół wybudowano w konstrukcji zrębowej, z trójdzielną bryłą, nakryta jednokalenicowym dachem. Podobnie jak w pobliskiej Męcinie i Chomranicach więźba dachowa jest wykonana w stylu wielkopolskim, rzadko występującym na Podkarpaciu a tu spotykanym dość często. Skutkuje to powstaniem szerokiego okapu wokół prezbiterium, które jest węższe od samej nawy. 

Wieża ma trzy kondygnacje o prostych ścianach i barokowym hełmie, jak w wielu okolicznych kościołach wzorowana na wieży kościoła limanowskiego. Na drugiej kondygnacji znajduje się neogotycka kapliczka z figurką Matki Bożej.  

Wnętrze nakryto stropem płaskim ozdobionym Ukoronowaniem NMP, w prezbiterium pozorne sklepienie kolebkowe ze sceną Zmartwychwstania. Autorem polichromii był tarnowski malarz Adolf Gucwa.  Ołtarz główny pochodzi z przełomu XVII i XVIII wieku z wizerunkiem Matki Bożej z Dzieciątkiem i św. Jana. Ołtarze boczne mają też cechy barokowe - po lewej Najświętsze Serce Jezusa, pod którym znajduje się wizerunek św. Antonego z 1640 r., po prawej ołtarz św. Anny - w centrum obraz św. Izydora, na którego zasuwie znajduje się Modlitwa św. Anny i NMP. 

Obok kościoła znajduje się pomnik upamiętniający mieszkańców wsi, którzy polegli w walkach o niepodległość. 

Do poczytania!