Tuż przy granicy - Myców

Na południowo-wschodnich krańcach województwa lubelskiego, zaledwie kilka kilometrów od granicy z Ukrainą, leży niewielki Myców – wieś, której historia odzwierciedla burzliwe dzieje polsko-ukraińskiego pogranicza. Choć dziś zamieszkuje ją zaledwie niewielka liczba mieszkańców, dawniej była tętniącą życiem osadą, zamieszkaną głównie przez ludność wyznania greckokatolickiego. Najcenniejszą pamiątką po tamtych czasach pozostaje drewniana cerkiew św. Mikołaja – jeden z najpiękniejszych zabytków sakralnych regionu.

Najstarsza wzmianka o Mycowie pochodzi z 1435 roku, kiedy miejscowość występowała pod nazwą Miczewo. Wieś należała wówczas do Gotarda z Falęcic, podkomorzego bełskiego i starosty buskiego. Jego potomkowie przyjęli nazwisko Micowskich, wywodzące się właśnie od nazwy miejscowości. W drugiej połowie XVI wieku dobra zostały sprzedane rodzinie Matczyńskich, a w kolejnych stuleciach właścicielami byli między innymi Bełżeccy, Głogowscy, Obniscy oraz Hulimkowie. W XIX wieku w Mycowie powstał klasycystyczny dwór z oficyną połączoną kolumnową galerią oraz rozległy park krajobrazowy. Niestety zarówno pałac, jak i park zostały zniszczone pod koniec II wojny światowej i nie zachowały się do naszych czasów. Przed II wojną światową Myców był typową wsią tego rejonu zamieszkaną przede wszystkim przez ludność ukraińską wyznania greckokatolickiego. Tragiczne wydarzenia lat 1944–1947 całkowicie odmieniły jego charakter. W wyniku powojennych wysiedleń i zmian granic dotychczasowi mieszkańcy opuścili wieś, a na znacjonalizowanych gruntach utworzono Państwowe Gospodarstwo Rolne. Wraz z wysiedleniem mieszkańców zakończyła się również wielowiekowa historia miejscowej parafii greckokatolickiej.

Największym skarbem Mycowa jest dawna cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem św. Mikołaja. Pierwsze wzmianki o funkcjonowaniu parafii pochodzą z 1700 roku, natomiast obecna świątynia została wzniesiona około 1859–1865 roku. W 1885 roku została gruntownie rozbudowana, dzięki czemu uzyskała dzisiejszy wygląd. Po likwidacji unickiej diecezji chełmskiej około 1875 roku cerkiew przejęła Cerkiew prawosławna. Po II wojnie światowej świątynia utraciła funkcję sakralną – służyła jako warsztat, a następnie magazyn miejscowego PGR-u. Pozostawiona bez opieki szybko popadła w ruinę. Dopiero w latach dziewięćdziesiątych XX wieku rozpoczęto prace ratunkowe, obejmujące między innymi wymianę pokrycia dachowego oraz rekonstrukcję zakrystii. Od 2006 roku budynek ponownie pełni funkcję sakralną jako kaplica rzymskokatolicka parafii w Żniatynie.

Cerkiew w Mycowie należy do najciekawszych przykładów drewnianego budownictwa sakralnego Lubelszczyzny. Jest świątynią trójdzielną, wykonaną w konstrukcji zrębowej i oszalowaną deskami. Składa się z prezbiterium, szerszej nawy oraz babińca. Nad nawą wznosi się ośmioboczny tambur zwieńczony efektowną kopułą z latarnią, natomiast prezbiterium, babiniec i zakrystię przykrywają dachy dwuspadowe. Nietypowym rozwiązaniem architektonicznym są dwa chóry umieszczone jeden nad drugim – element niezwykle rzadko spotykany w drewnianych cerkwiach regionu. Zachował się również częściowo barokowo-rokokowy ikonostas oraz cenna polichromia z 1862 roku, utrzymana w tradycji późnego baroku, przedstawiająca motywy figuralne, roślinne i iluzjonistyczne. Świątynia stoi na niewielkim wzniesieniu pośród dawnego cmentarza. Dawniej obok niej znajdowała się murowana dzwonnica z pięcioma dzwonami, rozebrana w 1969 roku. Na cmentarzu zachowało się jedynie kilka kamiennych nagrobków przypominających o dawnych mieszkańcach wsi.

Najwyższa spośród drewnianych - Dłużniów

Na południowo-wschodnich krańcach Lubelszczyzny, w gminie Dołhobyczów, nad niewielką rzeką Warężanką, leży Dłużniów – wieś, która mimo swoich niewielkich rozmiarów skrywa niezwykle cenne dziedzictwo historyczne i architektoniczne. To właśnie tutaj znajduje się dawna cerkiew Podwyższenia Krzyża Świętego – jedna z największych i najwyższych drewnianych cerkwi zachowanych w Polsce.

Pierwsza znana wzmianka o Dłużniowie pochodzi z 1423 roku. W dawnych dokumentach miejscowość występowała pod nazwą Dlusznow. Jej właścicielem był wówczas Mikołaj Łaźniewski, który z czasem przyjął nazwisko Dłużniewski, wywodzące się od nazwy posiadanej wsi. Na przestrzeni kolejnych stuleci Dłużniów przechodził w ręce różnych rodów szlacheckich. Pod koniec XVII wieku należał do Adama Bełżeckiego, stolnika bełskiego. Na początku XIX wieku majątek znalazł się w posiadaniu rodziny Ścibor-Rylskich, która odegrała znaczącą rolę w rozwoju miejscowości. To właśnie z ich fundacją wiąże się budowa obecnej cerkwi. Wieś przez wieki zamieszkiwała ludność polska i ruska (ukraińska), a dominującym wyznaniem była religia greckokatolicka. Przed II wojną światową większość mieszkańców stanowili Ukraińcy. Tragiczne wydarzenia lat 1944–1947 oraz powojenne wysiedlenia, związane m.in. z wymianą ludności i Akcją „Wisła”, całkowicie zmieniły strukturę narodowościową Dłużniowa. Dawna wielokulturowość zachowała się dziś przede wszystkim w zabytkach i lokalnym krajobrazie.

Historia parafii w Dłużniowie sięga XVI wieku. Pierwsze wzmianki o istnieniu cerkwi pochodzą z lat 1564–1573. Wiadomo również, że w 1761 roku istniała tutaj drewniana cerkiew parafialna pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego, należąca do dekanatu waręskiego. Obecna świątynia została wzniesiona w 1882 roku na miejscu starszej cerkwi. Za fundatora uznaje się Henryka Rylskiego, właściciela miejscowego majątku. Konsekracja świątyni odbyła się w 1895 roku.

W okresie międzywojennym cerkiew została odnowiona, a po zakończeniu II wojny światowej, w wyniku zmian granic i wysiedlenia ludności greckokatolickiej, przeszła w ręce Kościoła rzymskokatolickiego. Obecnie pełni funkcję kościoła filialnego parafii w Żniatynie pod tym samym wezwaniem – Podwyższenia Krzyża Świętego. W latach 2005–2006 przeprowadzono kompleksowy remont obejmujący m.in. wymianę pokrycia dachowego, naprawę konstrukcji drewnianej, wzmocnienie fundamentów oraz konserwację stolarki i elementów dekoracyjnych.

Dłużniowska cerkiew jest wyjątkowym przykładem drewnianej architektury sakralnej południowo-wschodniej Lubelszczyzny. Uważana jest za największą i jedną z najwyższych drewnianych cerkwi w Polsce. Świątynia została wzniesiona w konstrukcji zrębowej na kamienno-ceglanej podmurówce. Jest budowlą orientowaną, trójdzielną i trójkopułową. Składa się z prezbiterium zamkniętego trójbocznie, obszernej nawy oraz babińca. Nad każdą z części wznosi się ośmioboczny tambur zwieńczony kopułą z latarnią i charakterystyczną cebulastą makowicą zakończoną krzyżem.

Imponujące są również rozmiary świątyni – długość wynosi ponad 25 metrów, szerokość nawy blisko 10 metrów, a wysokość do szczytu głównego krzyża przekracza 27 metrów. Smukła sylwetka oraz harmonijne proporcje sprawiają, że budowla dominuje nad okolicznym krajobrazem. Na zewnątrz ściany zostały oszalowane pionowymi deskami, a wokół świątyni biegnie szeroki okap wsparty na charakterystycznych drewnianych wspornikach. Do wnętrza prowadzą zadaszone ganki od frontu i z boków nawy.

Obok świątyni stoi murowana, trójarkadowa dzwonnica. Całość otacza dawny cmentarz cerkiewny z wiekowymi lipami, które nadają temu miejscu wyjątkowy klimat.

Pomimo licznych zmian funkcji świątyni zachowało się wiele elementów dawnego wyposażenia. Na ścianach można podziwiać polichromię figuralną z końca XIX wieku przedstawiającą sceny biblijne i postacie świętych. Zachował się również fragment ikonostasu, przypominający o pierwotnym przeznaczeniu budowli.

W centralnej części znajduje się neogotycki ołtarz główny, a po bokach dwa ołtarze boczne poświęcone Matce Bożej i Podwyższeniu Krzyża Świętego. Ciekawym elementem wyposażenia jest także ambona połączona z konfesjonałem, będąca efektem przystosowania dawnej cerkwi do liturgii rzymskokatolickiej.

Choć obecnie Dłużniów jest niewielką, spokojną miejscowością, pozostaje jednym z najcenniejszych punktów na Szlaku Cerkwi Południowego Podlasia i Lubelszczyzny. Monumentalna drewniana świątynia stanowi świadectwo wielokulturowej historii pogranicza polsko-ruskiego oraz kunsztu XIX-wiecznych cieśli i budowniczych.

Do poczytania!