Zamojszczyzna na Podkarpaciu - Krzeszów

Położony w powiecie niżańskim Krzeszów, dawniej nazywany Krzeszowem nad Sanem, należy do najstarszych miejscowości tej części Podkarpacia. Co ciekawe, historycznie jest to część Zamojszczyzny, dokładniej ziemi biłgorajskiej. Choć dziś jest spokojną wsią, przez ponad dwa stulecia posiadał prawa miejskie i stanowił ważny ośrodek handlowy na szlaku biegnącym doliną Sanu.

Pierwsza wzmianka o Krzeszowie pochodzi z 1390 roku, choć badania archeologiczne wskazują, że osada istniała tutaj już we wczesnym średniowieczu. Dogodne położenie nad Sanem sprzyjało osadnictwu, a sama miejscowość rozwijała się stopniowo jako punkt związany z przeprawą rzeczną i lokalnym handlem. Nazwa Krzeszów prawdopodobnie wywodzi się od staropolskiego imienia Krzesz, co dodatkowo podkreśla jej dawne, słowiańskie korzenie.

W XVI wieku Krzeszów znalazł się w dobrach Zamoyskich, jednego z najpotężniejszych rodów Rzeczypospolitej. To właśnie dzięki ich działalności miejscowość zaczęła się dynamicznie rozwijać i nabierać znaczenia gospodarczego. W 1640 roku otrzymała prawa miejskie, co było ważnym krokiem w jej historii i potwierdzeniem rosnącej roli w regionie. Korzystne położenie nad Sanem sprzyjało handlowi zbożem, drewnem i produktami rolnymi, a sama rzeka stanowiła wówczas istotny szlak transportowy prowadzący aż do Wisły. Dzięki temu Krzeszów stał się miejscem wymiany towarów i spotkań kupców z okolicznych terenów. Po upadku Rzeczypospolitej Krzeszów znalazł się pod zaborem austriackim. Zmiany polityczne i gospodarcze wpłynęły na jego dalsze losy, a w 1869 roku, podobnie jak wiele niewielkich galicyjskich miasteczek, utracił prawa miejskie. Mimo tego nie zniknął z mapy ważnych lokalnych ośrodków. Zachował charakter dawnego miasteczka handlowego z czytelnym układem rynku, śladami dawnej zabudowy i licznymi pamiątkami swojej historii, które do dziś przypominają o jego znaczeniu w minionych wiekach.

Największym zabytkiem Krzeszowa jest kościół Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, wzniesiony w latach 1727–1728 na wzgórzu Rotunda. Jest to już trzecia świątynia stojąca w tym miejscu – wcześniejsze kościoły uległy zniszczeniu lub zostały rozebrane z powodu złego stanu technicznego. Świątynia należy do największych drewnianych kościołów barokowych w Polsce i jest uznawana za jeden z najcenniejszych zabytków drewnianej architektury sakralnej województwa podkarpackiego.

Kościół zbudowano z drewna w konstrukcji zrębowej na planie krzyża łacińskiego. Monumentalna bryła z trójnawowym korpusem i transeptem wyróżnia się spośród innych drewnianych świątyń regionu. Charakterystyczne są wysokie dachy, sygnaturka oraz harmonijne proporcje całego założenia.

Wnętrze zachwyca bogactwem późnobarokowego wystroju. Szczególną uwagę przyciąga okazały ołtarz główny z wizerunkiem Matki Bożej z Dzieciątkiem, nazywanej Matką Bożą Krzeszowską lub Loretańską, a także dziewięć barokowych ołtarzy bocznych, bogato dekorowana ambona, chrzcielnica w formie kielicha, późnobarokowe organy oraz polichromie pokrywające ściany i sklepienia. Według miejscowej tradycji obraz wielokrotnie miał chronić mieszkańców przed nieszczęściami i epidemiami, a wierni przypisywali mu liczne łaski. Wyposażenie świątyni powstało dzięki mecenatowi rodu Zamoyskich, których herby do dziś można odnaleźć we wnętrzu.

Obok kościoła stoją drewniana dzwonnica z 1898 roku, kaplica oraz zabytkowy cmentarz otaczający cały zespół kościelny. Od początku XXI wieku świątynia przechodziła kompleksową konserwację, dzięki której udało się zachować jej wyjątkową wartość dla kolejnych pokoleń.

Krzeszów nie jest miejscowością, którą zwiedza się w pośpiechu. To miejsce dla osób szukających ciszy, historii i autentycznego klimatu dawnego Podkarpacia. Spacer po rynku, wizyta na wzgórzu Rotunda oraz podziwianie jednego z największych drewnianych kościołów barokowych w Polsce pozwalają odkryć mniej znane, ale niezwykle ciekawe oblicze regionu.

Do poczytania!

Na grzędzie Sokalskiej - Sulimów

Położony nad niewielką rzeką Sulimówką Sulimów jest jedną z najstarszych miejscowości gminy Dołhobyczów. Leżąca na historycznej ziemi bełskiej wieś przez stulecia znajdowała się na styku kultur polskiej i ruskiej, czego najcenniejszym świadectwem pozostaje dawna cerkiew św. Jana Ewangelisty. Choć dziś świątynia pełni funkcję kościoła rzymskokatolickiego, jej architektura nadal przypomina o wielowiekowej historii miejscowej społeczności greckokatolickiej.

Pierwsza wzmianka o Sulimowie pochodzi z 1449 roku. W dokumentach wieś występowała pod nazwami Sulimowo lub Szulimów. Dzięki położeniu na żyznych terenach Grzędy Sokalskiej rozwijała się jako osada rolnicza, a mieszkańcy zajmowali się głównie uprawą ziemi i hodowlą. Od początku istnienia była związana z pograniczem kulturowym i wyznaniowym, gdzie obok siebie żyli Polacy i Rusini. Pierwsza wzmianka o miejscowej cerkwi pochodzi z 1669 roku, co świadczy o dobrze rozwiniętej parafii obrządku wschodniego. W 1761 roku parafia należała do dekanatu waręskiego, a cerkiew nosiła wezwanie św. Jana Ewangelisty. Po likwidacji unii na Chełmszczyźnie około 1875 roku świątynię przejęła Cerkiew prawosławna. Po II wojnie światowej, wskutek wysiedleń ludności ukraińskiej, parafia przestała istnieć, a budynek został przekazany Kościołowi rzymskokatolickiemu. Losy Sulimowa odzwierciedlają historię całego pogranicza. Zmiany granic, wojny i powojenne przesiedlenia całkowicie odmieniły strukturę mieszkańców, jednak zabytkowa świątynia do dziś przypomina o wielokulturowej przeszłości tej niewielkiej miejscowości.

Obecna drewniana cerkiew została wzniesiona w 1867 roku w miejscu starszej świątyni, zachowując tradycyjne rozwiązania architektury cerkiewnej charakterystycznej dla pogranicza ziemi bełskiej. Przez kilka lat służyła parafii greckokatolickiej, następnie – po 1875 roku – stała się cerkwią prawosławną. Po zakończeniu II wojny światowej została rekoncyliowana i przekształcona w kościół filialny parafii rzymskokatolickiej w Hulczu. Mimo licznych zmian funkcjonalnych świątynia zachowała wiele cech pierwotnej konstrukcji i nadal należy do najciekawszych drewnianych cerkwi historycznej ziemi bełskiej.

Cerkiew jest orientowaną, trójdzielną budowlą drewnianą o konstrukcji zrębowej. Składa się z prostokątnego prezbiterium, obszernej kwadratowej nawy oraz babińca na planie zbliżonym do kwadratu. Od południa do prezbiterium przylega zakrystia, natomiast od zachodu znajduje się przedsionek, który pierwotnie miał formę otwartego ganku wspartego na czterech słupach. Po wojnie został zabudowany, zmieniając nieco charakter elewacji.

Najbardziej charakterystycznym elementem świątyni jest niezwykle rzadko spotykana spłaszczona ośmiopołaciowa kopuła osadzona na ośmiobocznym tamburze i zwieńczona pseudolatarnią. To właśnie ona nadaje cerkwi wyjątkową sylwetkę, odróżniającą ją od większości drewnianych świątyń regionu. Wnętrze nakrywa pozorne sklepienie kopulaste nad nawą oraz spłaszczone sklepienia kolebkowe nad prezbiterium i babińcem. Pierwotnie całą świątynię pokrywał gont, który z czasem zastąpiono blachą. Niestety w drugiej połowie XX wieku przeprowadzono kilka przebudów, które częściowo zatarły historyczny charakter budowli. W 1981 roku przekształcono przedsionek, a późniejsze zmiany, w tym powiększenie okien nawy, naruszyły pierwotne proporcje bryły. Pomimo tych ingerencji cerkiew nadal pozostaje cennym zabytkiem dawnego budownictwa sakralnego pogranicza polsko-ukraińskiego.

Sulimów jest jedną z tych miejscowości, które najlepiej pokazują złożone dzieje dawnej ziemi bełskiej. Drewniana cerkiew św. Jana Ewangelisty przypomina o wielowiekowej obecności społeczności greckokatolickiej i stanowi cenny przykład lokalnej architektury sakralnej. Dla miłośników historii, drewnianych cerkwi i miejsc położonych z dala od głównych szlaków turystycznych Sulimów pozostaje interesującym celem podróży, pozwalającym lepiej zrozumieć wielokulturowe dziedzictwo pogranicza.

Do poczytania!