Nie tylko zło - Bełżec

Położony na Roztoczu Wschodnim Bełżec to miejscowość, która na pierwszy rzut oka może wydawać się spokojną, typową wsią południowo‑wschodniej Polski. Jednak jej dzieje są wyjątkowo bogate i naznaczone zarówno rozwojem, jak i dramatycznymi wydarzeniami historii. Dziś Bełżec przyciąga turystów nie tylko ze względu na swoje położenie, ale także dzięki cennym zabytkom, wśród których szczególne miejsce zajmuje drewniana cerkiew św. Bazylego.

Początki Bełżca sięgają co najmniej początku XVI wieku – pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1515 roku. Początkowo była to prywatna wieś należąca do rodów szlacheckich, w tym Bełżeckich oraz Lipskich. W XVII wieku podjęto próbę nadania jej praw miejskich, jednak ta inicjatywa nie przyniosła trwałego sukcesu i Bełżec ponownie pozostał wsią. Dzieje miejscowości nie były wolne od dramatycznych wydarzeń. W 1648 roku została ona zniszczona przez Kozaków, co znacząco zahamowało jej rozwój. W kolejnych stuleciach wieś przechodziła pod różne władze – po rozbiorach znalazła się pod panowaniem austriackim, a jej przygraniczne położenie po 1815 roku sprzyjało rozwojowi handlu oraz infrastruktury, takiej jak komora celna czy drobne zakłady przemysłowe. Istotnym impulsem dla rozwoju Bełżca był XIX wiek, kiedy miejscowość zyskała połączenia kolejowe z ważnymi ośrodkami, m.in. Lwowem i Lublinem, stając się znaczącym węzłem transportowym. Najtragiczniejszy rozdział historii miejscowości przypadł na okres II wojny światowej. W 1942 roku funkcjonował tu niemiecki obóz zagłady, w którym zamordowano ogromną liczbę ludzi, głównie Żydów. Współcześnie miejsce to upamiętnia muzeum i miejsce pamięci, stanowiące ważny punkt refleksji nad dramatycznymi wydarzeniami XX wieku.

Jednym z najcenniejszych zabytków Bełżca jest drewniana cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem św. Bazylego Wielkiego, będąca świadectwem wielokulturowej historii regionu. Świątynia została wzniesiona w 1756 roku z fundacji rodziny Lipskich, co potwierdza zachowany dokument erekcyjny wydany rok wcześniej. Przez kolejne dziesięciolecia pełniła funkcję religijną dla miejscowej społeczności greckokatolickiej. W czasie I wojny światowej została poważnie uszkodzona, a w 1919 roku poddano ją renowacji. Po wysiedleniu ludności ukraińskiej w 1947 roku cerkiew utraciła swoje funkcje sakralne i została zamieniona na magazyn. W ostatnich latach obiekt został odrestaurowany i dziś pełni rolę przestrzeni kulturalnej, funkcjonuje jako tzw. „Galeria Cerkiewka”, w której organizowane są wystawy i wydarzenia artystyczne.

Pod względem architektonicznym cerkiew stanowi klasyczny przykład drewnianego budownictwa sakralnego charakterystycznego dla Roztocza. Wzniesiona została w konstrukcji zrębowej z bali sosnowych i osadzona na kamiennej podmurówce. Jej plan jest trójdzielny – obejmuje prezbiterium, nawę główną oraz babiniec. Bryła świątyni jest malownicza i zróżnicowana, z wyraźnie wyższą nawą oraz niższymi partiami bocznymi, a całość nakryta jest dachem dwuspadowym z charakterystyczną kopułą nad nawą.

Kopuła umieszczona na tamburze oraz szerokie okapy chroniące ściany przed warunkami atmosferycznymi są jednymi z najbardziej rozpoznawalnych elementów tej budowli. W przeszłości wokół cerkwi znajdował się cmentarz, z którego do dziś zachowały się pojedyncze nagrobki z XVIII i XIX wieku.

Bełżec przez stulecia był miejscem współistnienia różnych kultur i religii – obok siebie żyli tu katolicy, grekokatolicy oraz społeczność żydowska, której obecność była szczególnie widoczna w XIX i na początku XX wieku. Dzisiejszy krajobraz miejscowości jest w dużej mierze efektem burzliwych wydarzeń historycznych, które doprowadziły do zaniku tej różnorodności. Mimo tych zmian cerkiew św. Bazylego pozostaje ważnym symbolem dawnej tożsamości regionu oraz cennym zabytkiem architektury drewnianej. Jest nie tylko świadectwem historii, ale także przestrzenią, w której współczesność spotyka się z przeszłością.

Do poczytania!

Bliźniacze wsie - Nowy Lubliniec

Na pograniczu Roztocza i Płaskowyżu Tarnogrodzkiego, w gminie Cieszanów, leży Nowy Lubliniec – miejscowość o ponad 450-letniej historii. Choć dziś jest niewielką wsią, przez wieki należała do największych osad ziemi bełskiej. Jej dzieje nierozerwalnie związane są z pograniczem kultur polskiej i ruskiej, a najcenniejszym zabytkiem pozostaje monumentalna, murowana cerkiew Przemienienia Pańskiego, zaprojektowana przez jednego z najwybitniejszych architektów cerkiewnych Galicji.

Nowy Lubliniec został założony w 1569 roku przez Jerzego Jazłowieckiego herbu Abdank, hetmana wielkiego koronnego i starostę lubaczowskiego. Powstanie nowej osady miało związek z zagospodarowaniem królewskich dóbr oraz rozwojem osadnictwa na pograniczu Rusi Czerwonej i ziemi bełskiej. Wieś ulokowano na prawym brzegu rzeki Wirowej, naprzeciw istniejącego już Starego Lublińca. Już dwa lata po lokacji, w 1571 roku, fundator zadbał o utworzenie parafii oraz budowę pierwszej cerkwi. Świątynia otrzymała pół łana ziemi jako uposażenie, a dokument erekcyjny został zatwierdzony przez króla Zygmunta III Wazę w 1615 roku. Dzięki temu parafia szybko stała się jednym z najważniejszych ośrodków życia religijnego w okolicy.

W XVI i XVII wieku Nowy oraz Stary Lubliniec tworzyły jeden z największych zespołów osadniczych województwa bełskiego. W 1630 roku obie wsie liczyły łącznie 154 domy – była to liczba porównywalna z wieloma ówczesnymi miastami. Rozwój osady wielokrotnie przerywały jednak najazdy tatarskie. Szczególnie tragiczny okazał się rok 1672, kiedy Tatarzy spalili wieś i zniszczyli drewnianą cerkiew. Według miejscowej tradycji z pożaru ocalała jedynie cudowna ikona Matki Bożej, otaczana później szczególnym kultem przez mieszkańców. Już w 1676 roku proboszcz Jan Skoteński wraz z parafianami ufundował nową drewnianą cerkiew. W następnych stuleciach była ona rozbudowywana i remontowana, a pod koniec XVIII wieku parafii w Nowym Lublińcu podporządkowano filialną cerkiew w Starym Lublińcu. Mieszkańcy utrzymywali się głównie z rolnictwa, ale znani byli również jako kowale, kuśnierze, bartnicy, gonciarze i tkacze. Po pierwszym rozbiorze Polski wieś znalazła się w granicach monarchii Habsburgów i weszła w skład Galicji, zachowując jednak swój rolniczy charakter. Po II wojnie światowej wysiedlenie ludności ukraińskiej doprowadziło do likwidacji miejscowej parafii greckokatolickiej. Dawna cerkiew została przejęta przez Kościół rzymskokatolicki i obecnie pełni funkcję kościoła filialnego parafii w Starym Lublińcu.

Najcenniejszym zabytkiem Nowego Lublińca jest dawna cerkiew greckokatolicka pw. Przemienienia Pańskiego. Pierwsza świątynia powstała już w 1571 roku, zaledwie dwa lata po założeniu wsi. Została spalona podczas najazdu tatarskiego w 1672 roku. Cztery lata później wybudowano kolejną drewnianą cerkiew, która przez ponad dwa stulecia służyła miejscowej społeczności. W XIX wieku była kilkakrotnie przebudowywana – dobudowano między innymi boczne ramiona, nadając jej plan krzyża. Niestety podczas działań I wojny światowej świątynia spłonęła po trafieniu pociskiem artyleryjskim. Zachowały się jednak dawne fotografie i pocztówki przedstawiające jej wygląd.

Obecną cerkiew wzniesiono w 1908 roku. Projekt opracował wybitny galicyjski architekt Wasyl Nahirnyj, autor kilkuset cerkwi na terenie dawnej Galicji. Dzięki jego projektowi powstała jedna z najpiękniejszych świątyń tego typu w powiecie lubaczowskim. Cerkiew Przemienienia Pańskiego reprezentuje nurt neobizantyjski z wyraźnymi wpływami narodowej architektury ukraińskiej, charakterystyczny dla twórczości Wasyla Nahirnego. Świątynię wzniesiono z cegły i pozostawiono nieotynkowaną, dzięki czemu elewacje zachowały naturalny kolor materiału. Budowla została zaprojektowana na planie krzyża greckiego z wyraźnie zaznaczonymi ramionami.

Najbardziej charakterystycznym elementem jest monumentalna kopuła osadzona na wysokim ośmiobocznym tamburze, górująca nad całą bryłą. Towarzyszą jej niższe dachy nad ramionami krzyża oraz półkolista apsyda prezbiterium od strony wschodniej. Całość wieńczą charakterystyczne krzyże cerkiewne. Elewacje zdobią lizeny, gzymsy oraz półkoliście zamknięte okna, które nadają budowli lekkości mimo jej masywnej bryły. Harmonia proporcji sprawia, że cerkiew jest doskonale widoczna z dużej odległości i stanowi dominantę krajobrazową wsi.

Obok cerkwi stoi murowana, arkadowa dzwonnica, wzniesiona równocześnie ze świątynią. Choć obecnie nie posiada historycznych dzwonów, stanowi ważny element całego zespołu sakralnego i podkreśla reprezentacyjny charakter dawnej parafii greckokatolickiej.

Wnętrze zachowało tradycyjny układ cerkiewny z centralną przestrzenią pod kopułą. Do najcenniejszych elementów wyposażenia należy ikonostas oraz część historycznych ikon, które przetrwały burzliwe wydarzenia XX wieku.

Światło wpadające przez okna tamburu efektownie oświetla centralną część wnętrza, podkreślając wysokość kopuły i przestronność świątyni. Po przejęciu obiektu przez Kościół rzymskokatolicki wprowadzono jedynie niezbędne zmiany liturgiczne, pozostawiając zasadniczy układ architektoniczny bez większych przekształceń.

Nowy Lubliniec jest miejscem, w którym historia pogranicza widoczna jest na każdym kroku. Ponad 450-letnie dzieje wsi, pamięć o dawnych mieszkańcach oraz imponująca cerkiew Przemienienia Pańskiego tworzą wyjątkowy obraz Roztocza Wschodniego. Dla miłośników architektury sakralnej szczególnie interesujący będzie projekt Wasyla Nahirnego – jednego z najwybitniejszych twórców cerkwi w dawnej Galicji. W połączeniu z malowniczym krajobrazem okolicznych lasów i pól Nowy Lubliniec jest miejscem, które pozwala odkryć mniej znane, ale niezwykle wartościowe dziedzictwo kulturowe Podkarpacia.

Do poczytania!