Smutna pamiątka historii - Wola Niżna

Wśród malowniczych wzgórz Beskidu Niskiego, nad spokojnym nurtem Jasiołki, leży Wola Niżna – niewielka wieś w gminie Jaśliska, której dzieje odzwierciedlają skomplikowaną historię całego pogranicza polsko-ruskiego. Choć dziś jest to spokojna miejscowość licząca zaledwie kilkuset mieszkańców, przez stulecia była ważnym ośrodkiem kultury łemkowskiej i życia religijnego regionu.

Początki Woli Niżnej sięgają XV wieku. Wieś została lokowana w 1454 roku przez biskupów przemyskich i początkowo nosiła nazwę Wola Iwanszowa lub Iwanszówka, od imienia pierwszego sołtysa – Iwansza Wołocha. W późniejszych dokumentach funkcjonowała jako Wola Jaśliska. W XVI wieku z większej osady wyodrębniła się Wola Wyżna. Od tego czasu dawna Wola Jaśliska została podzielona na dwie wsie, które istnieją do dziś. Przez kolejne stulecia miejscowość należała do dóbr biskupów przemyskich i rozwijała się jako wieś rolnicza zamieszkana głównie przez ludność ruską, później określaną jako Łemkowie.

Pod koniec XIX wieku Wola Niżna liczyła ponad pięciuset mieszkańców. Trudne doświadczenia przyniosły obie wojny światowe. Szczególnie dramatyczny był okres powojenny, kiedy w latach 1945–1947 większość miejscowej ludności łemkowskiej została wysiedlona najpierw do Związku Radzieckiego, a następnie w ramach Akcji „Wisła” na ziemie zachodnie i północne Polski. Wraz z mieszkańcami zanikła część dawnej kultury, jednak jej ślady do dziś są widoczne w krajobrazie i zabytkach wsi.

Najcenniejszym zabytkiem miejscowości jest dawna greckokatolicka cerkiew pw. św. Mikołaja, wzniesiona w 1812 roku. Obecnie pełni funkcję kościoła filialnego parafii w Jaśliskach.

Świątynia reprezentuje charakterystyczną dla Łemkowszczyzny architekturę sakralną. Wzniesiona została na planie trójdzielnym, z wyraźnie wyodrębnionym prezbiterium, nawą i babińcem. Jej bryła harmonijnie wpisuje się w beskidzki krajobraz. Z zewnątrz uwagę zwracają proporcjonalne dachy i tradycyjna forma typowa dla cerkwi zachodniołemkowskich.

Wnętrze zachowało wyjątkowy klimat dawnej świątyni wschodniego obrządku. Szczególną wartość posiada ikonostas oraz polichromia wykonana na początku XX wieku przez Michała Bogdańskiego. Dzięki pracom konserwatorskim zachowano wiele oryginalnych elementów wyposażenia, które przypominają o wielokulturowej historii regionu.

Obok świątyni znajduje się miejsce związane z jedną z najbardziej dramatycznych historii powojennej Łemkowszczyzny. Spoczywa tam ksiądz Wołodymyr Kostyszyn, ostatni greckokatolicki proboszcz parafii w Woli Niżnej. W kwietniu 1946 roku, podczas działań wojskowych prowadzonych na terenach zamieszkiwanych przez Łemków, duchowny został śmiertelnie postrzelony przez żołnierzy Wojska Polskiego. Okoliczności jego śmierci do dziś pozostają bolesnym symbolem napięć i tragedii, które dotknęły mieszkańców Beskidu Niskiego po zakończeniu II wojny światowej.

Dla lokalnej społeczności oraz wysiedlonych Łemków ksiądz Kostyszyn stał się symbolem utraconego świata dawnej Łemkowszczyzny. Na miejscu jego pochówku znajduje się upamiętnienie ufundowane przez dawnych mieszkańców wsi i ich potomków. To ważne miejsce pamięci przypomina o losach ludzi, których życie zostało naznaczone wojną, przesiedleniami i politycznymi konfliktami.

Dzisiejsza Wola Niżna jest cichą, malowniczą miejscowością położoną na trasie prowadzącej przez Beskid Niski. Dla turystów stanowi interesujący przystanek podczas wędrówek po okolicach Jaśliskiego Parku Krajobrazowego. Dawna cerkiew św. Mikołaja, stare cmentarze i ślady kultury łemkowskiej tworzą wyjątkową atmosferę miejsca, w którym historia wciąż jest obecna na każdym kroku.

Do poczytania!

W dolinie Dolnego Sanu - Dąbrowica

Podkarpacie to region pełen spokojnych, nieco zapomnianych miejsc, gdzie historia przeplata się z krajobrazem i kulturą pogranicza. Jednym z takich miejsc jest Dąbrowica, niewielka wieś położona w powiecie leżajskim, na styku Doliny Dolnego Sanu i Płaskowyżu Tarnogrodzkiego.

Choć dziś liczy zaledwie kilkuset mieszkańców, jej dzieje są bogate i naznaczone wydarzeniami, które odbiły się echem w całym regionie. 

Początki Dąbrowicy sięgają przełomu XV i XVI wieku. Pierwsza udokumentowana wzmianka o miejscowości pochodzi z 1589 roku, kiedy funkcjonowała pod nazwą Dambrowicza. Już wtedy była to wieś rolnicza, dysponująca znacznym areałem gruntów uprawnych. 

W kolejnych stuleciach miejscowość przechodziła z rąk do rąk – należała między innymi do wpływowego rodu Sieniawskich, a później do książąt Czartoryskich. Nie brakowało jednak dramatycznych wydarzeń – w 1624 roku Dąbrowica została zniszczona podczas najazdu tatarskiego, co było typowym losem wielu osad tej części Rzeczypospolitej.

Pomimo zniszczeń wieś odradzała się. W XVII wieku istniały tu już liczne gospodarstwa, a pod koniec XIX wieku Dąbrowica była stosunkowo dużą osadą – liczącą ponad tysiąc mieszkańców. W XX wieku historia wsi ponownie nabrała dramatycznego charakteru. W okresie okupacji niemieckiej w jej okolicach doszło do walk partyzanckich. Po II wojnie światowej ogromny wpływ na strukturę społeczną miejscowości miały wysiedlenia ludności greckokatolickiej, co zmieniło charakter kulturowy regionu.

Najważniejszym zabytkiem wsi jest dawna cerkiew greckokatolicka pw. św. Paraskewy, która dziś pełni funkcję kościoła rzymskokatolickiego pw. św. Michała Archanioła. Historia świątyni zaczyna się w XVII wieku. W latach 1664–1667 wzniesiono tu pierwszą, drewnianą cerkiew. Jej fundacja była możliwa dzięki nadaniu ziemi pod budowę przez Mikołaja Hieronima Sieniawskiego. Drewniana świątynia odpowiadała tradycji architektury cerkiewnej regionu i przez ponad dwa stulecia była ważnym ośrodkiem życia religijnego dla miejscowej ludności ruskiej (greckokatolickiej).

Na początku XX wieku zdecydowano się na budowę nowej, murowanej świątyni. Obecna cerkiew została wzniesiona w 1906 roku według projektu znanego architekta Wasyla Nahirnego. Budowla stanowi doskonały przykład poszukiwań tzw. narodowego stylu ukraińskiego, który łączył tradycję cerkiewną z elementami klasycyzmu.

Świątynia została wybudowana na planie krzyża łacińskiego, jest orientowana. Jednonawowa, z prezbiterium zamkniętym półkoliście. Na przecięciu ramion krzyża na wysokim tamburze znajduje się majestatyczna kopuła. Elewacja zdobiona jest pilastrami i belkowaniem. Fasadę frontową ozdabia czterokolumnowy portyk z tympanonem, na którego polu znajduje się data budowy oraz napis Bóg jest z nami, zapisany cyrylicą.

Dramatycznie potoczyły się losy budowniczego świątyni, ks. Mykoły Dobriańskiego, który został zamordowany 26 czerwca 1944 r., prawdopodobnie przez żołnierzy Narodowego Zjednoczenia Zbrojnego. Wtedy też zginęło kilkunastu innych mieszkańców pochodzenia rusińskiego.

Po wysiedleniach ludności grekokatolickiej z 1947 r. cerkiew pozostała zamknięta, dopiero w 1952 r. przejęła ją parafia rzymskokatolicka i nadano jej wezwanie św. Michała. Obecnie pełni rolę kościoła filialnego dla parafii w Kolonii Polskiej. Wewnątrz zachowało się częściowo wyposażenie cerkiewne, w tym ikonostas i ołtarze boczne, wykonane przez Edwarda Totha, specjalnie w tym celu sprowadzonego do Dąbrowicy.  

Jadąc w stronę Kuryłówki i Leżajska po drodze w lesie mijamy niedużą drewnianą kaplicę. Okazuje się, że nie jest to pierwsze miejsce, gdzie ta budowla stoi. 

Kaplicę tę końcem XIX wieku ufundowali Czartoryscy dla ludności rzymskokatolickiej jako kościół filialny parafii w Sieniawie. Pierwotnie stała w tym miejscu, gdzie dziś stoi dawna cerkiew. W obecne miejsce została przeniesiona w 1900 r. Jest to prosta konstrukcja jednonawowa z wyodrębnionym prezbiterium, z wejściem bocznym, z małą zakrystią. Całość zbudowano w drewnie i oszalowano deskami. Zwieńczeniem dachu krytego ceramiczną dachówką jest sygnaturka z małą "cebulą".

Początkiem XXI wieku kaplicę odnowiono i włączono w obręb trasy turystyczno- krajoznawczej Dąbrowica- Słoboda "Ślady Przeszłości".

Do poczytania!