Nietypowo na Podkarpaciu - Kulno

Położone w województwie podkarpackim, w gminie Kuryłówka, Kulno to niewielka wieś, która skrywa niezwykle ciekawą historię. Miejscowość leży na pograniczu kultur i wyznań, a jej dzieje odzwierciedlają burzliwe losy całego regionu. Najcenniejszym zabytkiem jest cerkiew św. Michała Archanioła – jedna z najbardziej oryginalnych świątyń w tej części Polski.

Historia Kulna sięga co najmniej XV wieku. Wieś rozwijała się na terenach dawnej ziemi przemyskiej, gdzie przez stulecia obok siebie żyli Polacy i Rusini, a przenikające się tradycje katolickie oraz wschodnie tworzyły wyjątkowy charakter miejscowości. Już na początku XVI wieku istniała tutaj parafia obrządku wschodniego, co świadczy o dużym znaczeniu osady w lokalnej sieci osadniczej.

Przez kolejne stulecia mieszkańcy utrzymywali się głównie z rolnictwa, a życie społeczne koncentrowało się wokół świątyni. Po rozbiorach Polski Kulno znalazło się pod panowaniem Austrii, natomiast w XIX wieku pogranicze to było miejscem licznych przemian administracyjnych i religijnych. Szczególnie trudny okres przypadł na XX wiek. II wojna światowa oraz powojenne wysiedlenia ludności ukraińskiej całkowicie zmieniły strukturę mieszkańców wsi. W czasie wojny Niemcy zamordowali miejscowych Żydów, tuż po wojnie oddział Narodowej Organizacji Wojskowej pod dowództwem "Wołyniaka" (Józefa Zadzierskiego) spalił wieś i zamordował część mieszkańców pochodzenia Rusińskiego. W wyniku tego i wywózek, dawna społeczność greckokatolicka i prawosławna niemal zniknęła, a Kulno rozpoczęło nowy rozdział swojej historii.

Największym zabytkiem Kulna jest cerkiew św. Michała Archanioła. Obecna, murowana świątynia została wzniesiona w latach 1869–1872 w charakterystycznym stylu bizantyjsko-rosyjskim, prawdopodobnie według projektu architekta Aleksandra Puringa. Powstała w miejscu dwóch wcześniejszych drewnianych cerkwi, które przez stulecia służyły miejscowej parafii.

Po likwidacji unickiej diecezji chełmskiej w 1875 roku świątynię przejęła Cerkiew prawosławna. W takim charakterze funkcjonowała aż do zakończenia II wojny światowej. Po wysiedleniach ludności obrządku wschodniego budynek został opuszczony i zaczął popadać w ruinę. Dopiero w połowie lat pięćdziesiątych rozpoczęto jego ratowanie, a od 1972 roku cerkiew jest współużytkowana przez wiernych Kościoła prawosławnego oraz Kościoła rzymskokatolickiego. Jest to jedno z nielicznych, a zarazem najbardziej wyjątkowych rozwiązań tego typu we wschodniej Polsce.

Bryła świątyni wyróżnia się masywną, ceglaną konstrukcją, cebulastymi kopułami oraz elementami charakterystycznymi dla architektury rosyjsko-bizantyjskiej. W wyniku burzliwych dziejów nie zachował się dawny ikonostas – część wyposażenia została przeniesiona do innych cerkwi. Obecnie wnętrze łączy elementy tradycji katolickiej i prawosławnej, co doskonale odzwierciedla niezwykłą historię tego miejsca.

Kulno to miejscowość, która zachowała autentyczny klimat dawnego pogranicza. Zabytkowa cerkiew św. Michała Archanioła przypomina o wielokulturowej historii regionu i należy do najciekawszych zabytków sakralnych północnego Podkarpacia. Dla miłośników historii, architektury oraz mniej znanych zakątków Polski jest to miejsce, które zdecydowanie warto uwzględnić podczas podróży po ziemi leżajskiej.

Do poczytania!

Ślady wielu kultur - Wielkie Oczy

Na południowo-wschodnich krańcach Polski, niedaleko granicy z Ukrainą, leży niewielka miejscowość Wielkie Oczy. Choć na pierwszy rzut oka wydaje się spokojną podkarpacką wsią, kryje w sobie bogatą historię oraz cenne zabytki, które od wieków przyciągają pielgrzymów i miłośników historii. Najważniejszym z nich jest kościół parafialny wraz ze słynącym łaskami obrazem Matki Bożej Pocieszenia, a także zachowana synagoga – świadectwo wielokulturowej przeszłości tej miejscowości. O zachowanej cerkwi już kiedyś pisałem tutaj.

Dominantą Wielkich Oczu jest zabytkowy kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Świątynia została wzniesiona w pierwszej połowie XVIII wieku w miejscu starszego kościoła, który uległ zniszczeniu. Fundatorami nowej budowli byli właściciele miejscowych dóbr, a jej architektura stanowi interesujący przykład późnobarokowego budownictwa sakralnego.

Wnętrze kościoła zachwyca bogatym wystrojem. Oprócz barokowych ołtarzy uwagę przyciąga zabytkowa ambona oraz liczne elementy wyposażenia pochodzące z XVIII i XIX wieku. Przez stulecia świątynia była nie tylko miejscem modlitwy, ale również ważnym ośrodkiem życia społecznego mieszkańców okolicy.

Największym skarbem kościoła jest obraz Matki Bożej Pocieszenia, otaczany szczególnym kultem od kilku stuleci. Według przekazów został sprowadzony do Wielkich Oczu w XVII wieku i szybko zasłynął licznymi łaskami, których mieli doświadczać modlący się przed nim wierni.

Przez wieki do Wielkich Oczu przybywali pielgrzymi z terenów dzisiejszego Podkarpacia oraz dawnych Kresów Rzeczypospolitej. Modlono się tutaj o zdrowie, pomyślność rodzin i opiekę Matki Bożej. Rosnący kult sprawił, że miejscowość stała się jednym z ważniejszych lokalnych ośrodków pielgrzymkowych.

Dziś obraz nadal zajmuje centralne miejsce w głównym ołtarzu kościoła i pozostaje celem licznych pielgrzymek, zwłaszcza podczas uroczystości maryjnych. Dla wielu odwiedzających jest nie tylko cennym zabytkiem sztuki sakralnej, ale przede wszystkim symbolem wielowiekowej tradycji religijnej regionu.

Wielkie Oczy przez stulecia były miejscowością zamieszkiwaną przez przedstawicieli różnych kultur i religii. Ważną część mieszkańców stanowili Żydzi, którzy od XVII wieku aktywnie uczestniczyli w rozwoju lokalnego handlu i rzemiosła.

Pamiątką po tej społeczności jest murowana synagoga wzniesiona na początku XX wieku. Budynek wyróżnia się prostą, lecz monumentalną bryłą charakterystyczną dla galicyjskich synagog z tego okresu. Przed II wojną światową stanowił centrum życia religijnego i społecznego miejscowych Żydów.

Tragiczne wydarzenia II wojny światowej doprowadziły do zagłady żydowskiej społeczności Wielkich Oczu. Synagoga utraciła swoją pierwotną funkcję, jednak sam budynek przetrwał i do dziś przypomina o wielokulturowej historii miejscowości. Przez długi czas niszczał, ale został wyremontowany, jest cennym zabytkiem oraz ważnym świadectwem pamięci o dawnych mieszkańcach.

Choć Wielkie Oczy nie należą do najbardziej znanych miejscowości turystycznych Podkarpacia, ich historia potrafi zaskoczyć. Zabytkowy kościół z cudownym obrazem Matki Bożej Pocieszenia, cerkiew grekokatolicka p.w. św. Mikołaja oraz zachowana synagoga tworzą wyjątkowy obraz miejscowości, w której przez wieki przenikały się różne tradycje i kultury.

To doskonały przystanek podczas zwiedzania Roztocza Wschodniego i pogranicza polsko-ukraińskiego. Wielkie Oczy pozwalają odkryć mniej znane oblicze Podkarpacia – pełne historii, zabytków i miejsc, które zachowały swój autentyczny charakter.

Do poczytania!