Niemy świadek zbrodni - Giby

Jak zaczyna przeglądać się przewodniki rejonów, gdzie się wyjeżdża, to zawsze człowiek znajdzie coś ciekawego. No bo na przykład jak się nie zaciekawić, jak na hasło "Staroobrzędowcy" wyskakują w odpowiedziach nie tylko strony Wikipedii, ale też informacje, że ich świątynie nazywają się molennami. O jednej w Wodziłkach już pisałem. Tam też można znaleźć trochę informacji o tym kim są Staroobrzędowcy. A dziś jesteśmy w Gibach, pod kościołem, który kiedyś był molenną.

Giby to malownicza wieś położona w województwie podlaskim, w sercu Suwalszczyzny, pomiędzy jeziorami Gieret i Pomorze, nad rzeką Marychą. Jej początki sięgają roku 1594, kiedy została założona jako osada osoczników – strażników królewskich puszcz, którzy chronili lasy przed kradzieżą drewna i dbali o zwierzynę łowną. Dawna nazwa wsi brzmiała Heret, od pobliskiego jeziora (dziś Gieret). W XVII wieku Giby były największą osadą osocką w okolicy, z młynem, karczmą i rudnią Milewskich.

Przez wieki miejscowość przeżywała burzliwe dzieje – od potopu szwedzkiego, przez epidemie, aż po dramatyczne wydarzenia XX wieku. Szczególnie tragiczny był lipiec 1945 roku, kiedy w okolicach Gib miała miejsce obława augustowska – akcja NKWD, w której zaginęło około 600 osób. Dziś o tej zbrodni przypomina pomnik-głazowisko projektu Andrzeja Strumiłły, stojący przy drodze do Sejn. O samej obławie napisze trochę niżej. 

Najcenniejszym zabytkiem Gib jest drewniany kościół pw. św. Anny, który ma niezwykłą historię. Pierwotnie była to molenna staroobrzędowców, wzniesiona w 1912 roku we wsi Pogorzelec. Staroobrzędowcy (starowiercy) przybyli na Suwalszczyznę w XVII wieku, uciekając przed prześladowaniami w Rosji po reformach patriarchy Nikona. Ich świątynia służyła jako dom modlitwy do 1941 roku. W czasie II wojny światowej została uszkodzona, a po wojnie odbudowana, lecz z czasem opustoszała i niszczała.

W 1982 roku budynek przeniesiono do Gib i dostosowano do funkcji katolickiej świątyni. W 1984 roku konsekrowano go pod wezwaniem św. Anny i św. Huberta, patrona leśników i myśliwych. Od 1992 roku kościół jest siedzibą parafii św. Anny.

Kościół św. Anny to orientowana, drewniana budowla salowa o zwartej bryle, z prostokątnym prezbiterium i dwuspadowym dachem krytym blachą. Od zachodu wznosi się trójkondygnacyjna wieża dzwonnicy – dwie dolne kondygnacje na planie kwadratu, trzecia oktagonalna z otworami dzwonnymi, zwieńczona ostrosłupowym hełmem i smukłą kopułką z krzyżem. Na kalenicy dachu znajduje się mała wieżyczka sygnaturki z cebulastym hełmem.

Wnętrze przykrywa drewniany strop kasetonowy, a ściany obite są boazerią. Szczególną ozdobą są płaskorzeźbione stacje Drogi Krzyżowej autorstwa Jerzego Śrzednickiego oraz elementy wykonane z poroży zwierząt puszczańskich – żyrandole, kinkiety, świeczniki – nawiązujące do patronatu św. Huberta. W świątyni znajdują się trzy ołtarze: główny z krucyfiksem, boczny św. Anny i boczny św. Huberta. Całość tworzy unikalny klimat, łączący tradycję staroobrzędową z katolicką symboliką.

Kiedy Józef Szczepański pisał swój ostatni wiersz "Czerwona zaraza" nie wiedział jeszcze o wielu zbrodniach Armii Czerwonej, dokonywanych i po 17 września 1939 r. jak i po wkroczeniu na ziemie polskie w 1944 r. Mordowano jeńców wojennych, jak i ludność cywilną. W miejscu, gdzie obecnie stoi kościół w Gibach, 25 września 1939 r. rozstrzelano 5 żołnierzy 24 batalionu Korpusu Obrony Pogranicza "Sejny", co upamiętnia pamiątkowy kamień i słup graniczny. 

Czym była wspomniana obława Augustowska? Była to największą sowiecką zbrodnią na Polakach po zakończeniu II wojny światowej. To masowa operacja przeprowadzona w lipcu 1945 roku przez oddziały Armii Czerwonej, NKWD oraz wspierające je jednostki Ludowego Wojska Polskiego i Urzędu Bezpieczeństwa. Jej celem było rozbicie polskiego podziemia niepodległościowego działającego na Suwalszczyźnie i w Puszczy Augustowskiej.

Akcja trwała od 10 do 25 lipca 1945 r. i objęła obszar około 3,5 tys. km². Zatrzymano wówczas 7–10 tysięcy osób, z których większość po przesłuchaniach zwolniono, ale około 592 osób zaginęło bez śladu – najprawdopodobniej zostały zamordowane przez sowieckie służby specjalne, prawdopodobnie na terenie dzisiejszej Białorusi. Do dziś nie znamy miejsc ich pochówku ani dokładnych okoliczności śmierci.

Obława Augustowska nazywana jest czasem „Małym Katyniem”, ponieważ była brutalną pacyfikacją i zbrodnią dokonaną na obywatelach polskich w czasie, gdy Polska formalnie była sojusznikiem ZSRR. Przez dekady władze PRL blokowały wszelkie dochodzenia, a temat był objęty ścisłą cenzurą. Obecnie Giby są głównym miejscem upamiętnienia tej zbrodni.

Do poczytania!

Najstarsza na Lubelszczyźnie - Korczmin

Czy już wspominałem, że na niektóre miejsca trafia się z zaskoczenia? OK, wiedziałem, że w Korczminie jest cerkiew, wiedziałem, że jedna z najstarszych w rejonie, ale zobaczenie świątyni zaraz po wyjściu z łuku drogi bywa rozpraszające! 

Gdzie ten Korczmin? Na równinie bełskiej, na Małym Polesiu. Pierwsza wzmianka o Korczminie pochodzi z 1437 roku. W XV i XVI wieku wieś należała do rodu Korczmińskich, później do Goździów-Gdeszyńskich, a w XVIII wieku do Poletyłów. W XIX wieku większa część majątku była w rękach Serwatowskich, którzy posiadali tu dwór, folwark i młyn wodny. W okresie międzywojennym Korczmin liczył ponad 1000 mieszkańców i był ważnym ośrodkiem lokalnym. Tragiczny epizod miał miejsce w 1944 roku, gdy nacjonaliści ukraińscy z OUN-UPA zamordowali 19 Polaków. W latach 1945- 47 miejscowa ludność ukraińska została wysiedlona, obecnie wieś zamieszkuje nieco ponad sto osób. 

Największą atrakcją Korczmina jest drewniana cerkiew greckokatolicka pw. Objawienia Pańskiego, wzniesiona w 1658 roku – najstarsza tego typu świątynia na Lubelszczyźnie. Obok cerkwi znajduje się cmentarz z XIX-wiecznymi nagrobkami z bruśnieńskich warsztatów kamieniarskich oraz pozostałości dawnej dzwonnicy z połowy XIX wieku.

Cerkiew pw. Objawienia Pańskiego została zbudowana na miejscu wcześniejszej świątyni, o której wzmianki pochodzą z 1531 roku. Jest to przykład drewnianego budownictwa cerkiewnego o konstrukcji zrębowej, z trójdzielnym planem (nawa, babiniec, prezbiterium) i charakterystyczną kopułą osadzoną na ośmiobocznym tamburze. Wnętrze zdobiły polichromie z XVII–XVIII wieku, a w świątyni znajdowała się cudowna ikona Matki Boskiej Korczmińskiej, obecnie w cerkwi w Lublinie.

Po 1947 roku cerkiew była używana jako kościół filialny parafii rzymskokatolickiej w Machnówku, a od lat 50. XX wieku pozostawała opuszczona. W 1955 r. rozebrano zakrystię i przedsionek, w 1974 rozebrano stojącą obok dzwonnicę, a sama cerkiew popadała w coraz większą ruinę. Dopiero w latach 1990–1994 rozpoczęto jej ratowanie – rozebrano ją, wymieniono zniszczone elementy i ponownie złożono. W 2002 roku przekazano ją parafii greckokatolickiej w Lublinie, a 28 sierpnia 2004 dokonano rekonsekracji. Dziś cerkiew jest filią parafii Narodzenia NMP w Lublinie.

Świątynia należy do typu cerkwi jednokopułowych. Nawa jest podwyższona o jedną kondygnację, na której wspiera się oktogonalny tambur z kopułą zwieńczoną latarnią. Dach nad prezbiterium jest pięciopołaciowy, nad babińcem trójspadowy. Wewnątrz znajdują się pozorne sklepienia kolebkowe, nadwieszony chór muzyczny i ślady dawnych malowideł. Na południowej ścianie nawy zachował się napis cyrylicą z datą 1780.

Ściany zewnętrzne poniżej daszku okapowego mają odsłonętą konstrukcję zrębu, powyżej ściany obite są gontem. 

Do poczytania!