Tyle tylko zostało z gminy żydowskiej - Cieszanów

Położony na malowniczym Roztoczu Wschodnim Cieszanów jest jednym z najstarszych miast ziemi lubaczowskiej. Choć dziś kojarzony jest przede wszystkim z zabytkowym rynkiem i Festiwalem Cieszanów Rock, przez stulecia był miejscem współistnienia różnych kultur, narodowości i religii. Szczególnie ważną rolę odegrała tutaj społeczność żydowska, która przez ponad trzysta lat współtworzyła gospodarczy i społeczny rozwój miasta. Pamiątką po jej obecności pozostaje zabytkowa synagoga oraz kirkut, przypominające o dawnym wielokulturowym charakterze Cieszanowa.

Żydzi zaczęli osiedlać się w Cieszanowie na początku XVII wieku. Już w 1629 roku źródła wspominają o istniejącej bożnicy oraz kilku żydowskich domach. Rozwojowi osadnictwa sprzyjało położenie miasta przy ważnym szlaku handlowym prowadzącym ze Lwowa na zachód Rzeczypospolitej. Mieszkańcy narodowości żydowskiej zajmowali się handlem, rzemiosłem, dzierżawą oraz prowadzeniem karczm i składów towarowych. W drugiej połowie XVII wieku właściciel miasta Aleksander Stanisław Bełżecki nadał Żydom przywileje zrównujące ich prawa z prawami chrześcijańskich mieszczan. Decyzja ta przyczyniła się do dalszego rozwoju gminy żydowskiej. Pomimo licznych wojen, najazdów kozackich i tatarskich oraz epidemii społeczność odbudowywała swoją pozycję, stając się jednym z najważniejszych elementów życia gospodarczego miasta.

Największy rozkwit cieszanowskiej gminy żydowskiej przypadł na XIX stulecie. Według danych z 1857 roku Żydzi stanowili około 49% mieszkańców miasta. Funkcjonowała tutaj dobrze zorganizowana gmina wyznaniowa posiadająca synagogę, cmentarz oraz liczne bractwa religijne i dobroczynne. Cieszanów stał się również ważnym ośrodkiem chasydyzmu. W drugiej połowie XIX wieku działał tu cadyk Dawid Halberstam, a po nim jego bratanek, rabin i cadyk Symcha Isachar Ber Halberstam, którego grób na miejscowym kirkucie do dziś odwiedzają chasydzi z całego świata. Tragiczny kres tej wielowiekowej historii przyniosła II wojna światowa. Niemcy utworzyli w Cieszanowie obóz pracy przymusowej dla Żydów, a większość mieszkańców pochodzenia żydowskiego została wywieziona do obozu zagłady w Bełżcu i zamordowana. Po zakończeniu wojny gmina żydowska przestała istnieć.

Najważniejszym materialnym śladem obecności społeczności żydowskiej jest synagoga przy obecnym Osiedlu Kustronia. Obecny budynek został wzniesiony w 1889 roku, prawdopodobnie w miejscu lub w pobliżu starszej bożnicy istniejącej już w XVII wieku. Jest to jeden z nielicznych zachowanych przykładów małomiasteczkowej architektury synagogalnej na terenie dawnej Galicji.

Murowany dom modlitwy zbudowano na planie zbliżonym do kwadratu. Do głównej bryły przylegały niższe przybudówki mieszczące babiniec oraz pomieszczenia administracyjne gminy. W centrum znajdowała się obszerna sala modlitw, której wnętrze zdobiły polichromie i tradycyjne wyposażenie liturgiczne. Do naszych czasów nie zachował się jednak ani aron ha-kodesz, ani bima, które zostały zniszczone podczas II wojny światowej.

W czasie okupacji niemieckiej synagoga została sprofanowana i poważnie zdewastowana. Po wojnie przebudowano ją na magazyn zboża, nawozów sztucznych i makulatury. Zmieniono układ wejść, zamurowano część okien oraz przekształcono wnętrze, co doprowadziło do utraty większości historycznego wystroju. Mimo tych zmian sam budynek przetrwał i obecnie pozostaje jednym z najważniejszych zabytków przypominających o żydowskim dziedzictwie Cieszanowa. W ostatnich latach prowadzone były prace konserwatorskie mające na celu zabezpieczenie i zachowanie obiektu.

Choć żydowska społeczność Cieszanowa przestała istnieć po II wojnie światowej, pamięć o niej pozostaje żywa. Zachowana synagoga, kirkut oraz coroczne wizyty chasydów przy grobie cadyka Symchy Isachara Ber Halberstama przypominają, że przez ponad trzy stulecia Żydzi stanowili niemal połowę mieszkańców miasta i mieli ogromny wpływ na jego rozwój. Spacer po Cieszanowie to nie tylko okazja do poznania zabytków, ale również do odkrycia historii miejsca, w którym przez wieki spotykały się różne kultury i religie - poniższe zdjęcie pokazuje dawną cerkiew grekokatolicką, widoczną spod dawnej synagogi.

Do poczytania!

Rozbudowana - Dachnów

Położony na pograniczu Roztocza i Płaskowyżu Tarnogrodzkiego Dachnów jest jedną z największych i najstarszych wsi gminy Cieszanów w powiecie lubaczowskim. Miejscowość od wieków stanowiła ważny ośrodek rolniczy i religijny, a jej dzieje doskonale odzwierciedlają historię wielokulturowego pogranicza polsko-ruskiego. Najcenniejszym zabytkiem Dachnowa jest dawna cerkiew greckokatolicka pw. Podwyższenia Krzyża Świętego – wyjątkowy przykład drewnianej architektury sakralnej regionu.

Początki Dachnowa sięgają XV wieku. Wieś rozwijała się na terenach dawnego województwa bełskiego i przez stulecia należała do dóbr szlacheckich. Korzystne położenie na szlakach prowadzących w kierunku Lubaczowa i Bełza sprzyjało rozwojowi rolnictwa oraz handlu. W miejscowości od dawna współistniały społeczności polska i ruska, a ważnym elementem życia mieszkańców była parafia obrządku wschodniego.

Na przełomie XIX i XX wieku Dachnów należał do największych wsi w okolicy. Podobnie jak wiele miejscowości na ziemi lubaczowskiej, boleśnie odczuł skutki obu wojen światowych. Lata 1939–1947 przyniosły dramatyczne wydarzenia związane z okupacją oraz konfliktem polsko-ukraińskim. Po zakończeniu II wojny światowej i wysiedleniach ludności ukraińskiej wielowiekowa historia miejscowej parafii greckokatolickiej dobiegła końca, a charakter wsi uległ znaczącej zmianie.

Najcenniejszym zabytkiem Dachnowa jest dawna cerkiew greckokatolicka pw. Podwyższenia Krzyża Świętego. Obecna świątynia została ukończona w 1929 roku, jednak jej historia jest znacznie starsza. Stanowi drewnianą wersję stylu narodowego, zaproponowanego przez Wasyla Nahirnego. Powstała na miejscu drewnianej cerkwi z 1735 roku, która przez blisko dwa stulecia służyła miejscowej parafii należącej najpierw do dekanatu oleszyckiego, a później cieszanowskiego.

Po II wojnie światowej opuszczoną cerkiew przejęła parafia rzymskokatolicka. Do 1992 roku pełniła funkcję kościoła parafialnego, po czym została wyłączona z regularnego użytkowania. Dzięki wpisaniu do Podkarpackiego Szlaku Architektury Drewnianej oraz przeprowadzonemu w latach 2017–2018 gruntownemu remontowi świątynia odzyskała dawny wygląd i obecnie jest jednym z najcenniejszych zabytków sakralnych powiatu lubaczowskiego.

Choć obecny wygląd świątyni pochodzi z przebudowy zakończonej w 1929 roku, zachowała ona wiele elementów starszej konstrukcji. Rdzeń budowli wywodzi się z wcześniejszej drewnianej cerkwi, którą rozbudowano o szerszą nawę z bocznymi aneksami, nowe prezbiterium oraz babiniec. Dzięki temu powstała okazała budowla łącząca tradycyjne rozwiązania drewnianego budownictwa cerkiewnego z architekturą początku XX wieku.

Świątynia posiada konstrukcję drewnianą i orientowany układ. Nad centralną częścią góruje smukła kopuła zwieńczona kutym krzyżem, która nadaje budowli charakterystyczną sylwetkę widoczną z dużej odległości. Elewacje pokryte są drewnianym szalunkiem, a całość uzupełnia wolnostojąca dzwonnica. Harmonijne proporcje oraz staranne wykonanie sprawiają, że cerkiew zaliczana jest do najciekawszych przykładów drewnianej architektury sakralnej Roztocza Wschodniego.

Dachnów to miejscowość, w której historia wciąż jest obecna w krajobrazie. Zabytkowa cerkiew przypomina o wielowiekowym współistnieniu różnych kultur i wyznań, a spokojne otoczenie zachęca do poznawania mniej znanych zakątków Podkarpacia. Dla miłośników architektury drewnianej, historii pogranicza oraz Szlaku Architektury Drewnianej województwa podkarpackiego jest to miejsce, którego nie warto pomijać podczas podróży po ziemi lubaczowskiej.

Do poczytania!