Nietypowa drewniana cerkiew na pograniczu - Budynin

Pośród spokojnych krajobrazów południowo-wschodniej Lubelszczyzny, niedaleko granicy z Ukrainą, leży Budynin – niewielka wieś, której historia sięga średniowiecza. Choć dziś jest cichą miejscowością w gminie Ulhówek, przez stulecia stanowiła ważny ośrodek lokalnej społeczności greckokatolickiej. Najcenniejszym zabytkiem Budynina pozostaje monumentalna drewniana cerkiew, uznawana za jeden z najpiękniejszych przykładów architektury cerkiewnej na Zamojszczyźnie.

Pierwsze pisemne wzmianki o Budyninie pochodzą z 1462 roku, kiedy wieś była własnością szlachecką. Ze względu na swoje położenie na pograniczu ziem polskich i ruskich miejscowość rozwijała się jako osada rolnicza zamieszkana przez ludność różnych wyznań i kultur. Przez wieki dominowali tu wierni obrządku wschodniego, a miejscowa parafia greckokatolicka odgrywała ważną rolę w życiu mieszkańców. Losy Budynina, podobnie jak wielu miejscowości pogranicza, dramatycznie zmieniły się po II wojnie światowej. W latach 1945–1947 większość ukraińskich mieszkańców została wysiedlona do Związku Radzieckiego lub podczas Akcji „Wisła” na ziemie zachodnie i północne Polski. Wraz z nimi zanikło wielowiekowe życie miejscowej parafii greckokatolickiej, a wieś zmieniła swój charakter demograficzny.

Najważniejszym zabytkiem Budynina jest dawna cerkiew greckokatolicka pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny, nazywana również cerkwią Opieki Przenajświętszej Bogurodzicy (Pokrowy). Pierwsza wzmianka o istnieniu świątyni w Budyninie pochodzi już z 1531 roku. Wiadomo, że w XVIII wieku istniała tu drewniana cerkiew parafialna należąca do dekanatu bełskiego. Obecna świątynia została wzniesiona w 1887 roku na miejscu starszej cerkwi, zachowując tradycyjny układ budownictwa sakralnego charakterystycznego dla południowej Lubelszczyzny. Datę budowy umieszczono nad wejściem do świątyni. Obok cerkwi stoi drewniana dzwonnica wzniesiona równocześnie ze świątynią w 1887 roku. Razem tworzą jeden z najlepiej zachowanych zespołów cerkiewnych południowej Lubelszczyzny.

Po likwidacji unickiej diecezji chełmskiej w 1875 roku świątynia funkcjonowała jako cerkiew prawosławna. Po zakończeniu II wojny światowej, gdy wierni obrządku wschodniego opuścili wieś, budynek został przejęty przez Kościół rzymskokatolicki. Od 1948 roku pełni funkcję kościoła filialnego parafii w Machnówku pod wezwaniem Opieki Najświętszej Maryi Panny. W latach 2006–2007 przeprowadzono kompleksową renowację obejmującą wymianę pokrycia dachowego, stolarki okiennej, części konstrukcji oraz konserwację zabytkowych elementów budynku.

Budynińska cerkiew jest jednym z najcenniejszych przykładów drewnianej architektury cerkiewnej Lubelszczyzny. Świątynię wzniesiono w konstrukcji zrębowej na kamienno-ceglanej podmurówce. Jest orientowana i trójdzielna – składa się z prezbiterium zamkniętego trójbocznie, szerszej nawy oraz babińca. Do prezbiterium przylegają dwie symetryczne zakrystie.

Najbardziej charakterystycznym elementem bryły są trzy wysokie kopuły osadzone na ośmiobocznych tamburach. Co ciekawe, wszystkie mają niemal jednakową wysokość, co jest rozwiązaniem stosunkowo rzadko spotykanym w drewnianych cerkwiach regionu. Taki układ nadaje budowli harmonijny i monumentalny wygląd.

We wnętrzu zachowała się bogata polichromia wykonana w 1892 roku, utrzymana w stylistyce neobarokowej. Dekoracje obejmują motywy ornamentalne i figuralne, tworząc efektowne tło dla wyposażenia świątyni. Z tego samego okresu pochodzi ikonostas – jego drewnianą konstrukcję wykonał rzeźbiarz Rinke z Sokala, natomiast ikony sprowadzono z Monachium. Zachowały się również dwa rokokowo-ludowe ołtarze boczne z XIX wieku oraz monumentalna nastawa ołtarzowa w prezbiterium z przedstawieniem Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny.

Obecnie Budynin liczy około dwustu mieszkańców i pozostaje spokojną miejscowością położoną z dala od głównych szlaków turystycznych. Dawna cerkiew, pełniąca dziś funkcję kościoła filialnego, jest najcenniejszym świadectwem wielokulturowej historii tej części Lubelszczyzny. Jej doskonale zachowana bryła, bogate wnętrze oraz historia związana z dziejami pogranicza sprawiają, że należy do najcenniejszych zabytków drewnianej architektury sakralnej regionu.

Do poczytania!

Tuż przy granicy - Myców

Na południowo-wschodnich krańcach województwa lubelskiego, zaledwie kilka kilometrów od granicy z Ukrainą, leży niewielki Myców – wieś, której historia odzwierciedla burzliwe dzieje polsko-ukraińskiego pogranicza. Choć dziś zamieszkuje ją zaledwie niewielka liczba mieszkańców, dawniej była tętniącą życiem osadą, zamieszkaną głównie przez ludność wyznania greckokatolickiego. Najcenniejszą pamiątką po tamtych czasach pozostaje drewniana cerkiew św. Mikołaja – jeden z najpiękniejszych zabytków sakralnych regionu.

Najstarsza wzmianka o Mycowie pochodzi z 1435 roku, kiedy miejscowość występowała pod nazwą Miczewo. Wieś należała wówczas do Gotarda z Falęcic, podkomorzego bełskiego i starosty buskiego. Jego potomkowie przyjęli nazwisko Micowskich, wywodzące się właśnie od nazwy miejscowości. W drugiej połowie XVI wieku dobra zostały sprzedane rodzinie Matczyńskich, a w kolejnych stuleciach właścicielami byli między innymi Bełżeccy, Głogowscy, Obniscy oraz Hulimkowie. W XIX wieku w Mycowie powstał klasycystyczny dwór z oficyną połączoną kolumnową galerią oraz rozległy park krajobrazowy. Niestety zarówno pałac, jak i park zostały zniszczone pod koniec II wojny światowej i nie zachowały się do naszych czasów. Przed II wojną światową Myców był typową wsią tego rejonu zamieszkaną przede wszystkim przez ludność ukraińską wyznania greckokatolickiego. Tragiczne wydarzenia lat 1944–1947 całkowicie odmieniły jego charakter. W wyniku powojennych wysiedleń i zmian granic dotychczasowi mieszkańcy opuścili wieś, a na znacjonalizowanych gruntach utworzono Państwowe Gospodarstwo Rolne. Wraz z wysiedleniem mieszkańców zakończyła się również wielowiekowa historia miejscowej parafii greckokatolickiej.

Największym skarbem Mycowa jest dawna cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem św. Mikołaja. Pierwsze wzmianki o funkcjonowaniu parafii pochodzą z 1700 roku, natomiast obecna świątynia została wzniesiona około 1859–1865 roku. W 1885 roku została gruntownie rozbudowana, dzięki czemu uzyskała dzisiejszy wygląd. Po likwidacji unickiej diecezji chełmskiej około 1875 roku cerkiew przejęła Cerkiew prawosławna. Po II wojnie światowej świątynia utraciła funkcję sakralną – służyła jako warsztat, a następnie magazyn miejscowego PGR-u. Pozostawiona bez opieki szybko popadła w ruinę. Dopiero w latach dziewięćdziesiątych XX wieku rozpoczęto prace ratunkowe, obejmujące między innymi wymianę pokrycia dachowego oraz rekonstrukcję zakrystii. Od 2006 roku budynek ponownie pełni funkcję sakralną jako kaplica rzymskokatolicka parafii w Żniatynie.

Cerkiew w Mycowie należy do najciekawszych przykładów drewnianego budownictwa sakralnego Lubelszczyzny. Jest świątynią trójdzielną, wykonaną w konstrukcji zrębowej i oszalowaną deskami. Składa się z prezbiterium, szerszej nawy oraz babińca. Nad nawą wznosi się ośmioboczny tambur zwieńczony efektowną kopułą z latarnią, natomiast prezbiterium, babiniec i zakrystię przykrywają dachy dwuspadowe. Nietypowym rozwiązaniem architektonicznym są dwa chóry umieszczone jeden nad drugim – element niezwykle rzadko spotykany w drewnianych cerkwiach regionu. Zachował się również częściowo barokowo-rokokowy ikonostas oraz cenna polichromia z 1862 roku, utrzymana w tradycji późnego baroku, przedstawiająca motywy figuralne, roślinne i iluzjonistyczne. Świątynia stoi na niewielkim wzniesieniu pośród dawnego cmentarza. Dawniej obok niej znajdowała się murowana dzwonnica z pięcioma dzwonami, rozebrana w 1969 roku. Na cmentarzu zachowało się jedynie kilka kamiennych nagrobków przypominających o dawnych mieszkańcach wsi.