Ciekawa sytuacja: wyjeżdżasz z Leżajska drogą 877 na północ i nagle pierwszą wsią za miasteczkiem jest "Stare Miasto". Wow. Ale się cenią. Nie dość, że miasto, to jeszcze stare! Jednak zapoznanie się z historią miejscowości pozwala odnaleźć wytłumaczenie, skąd akurat taka nazwa. Otóż jest to pierwotna lokacja miasta Leżajsk! Gdy w 1397 r. król Władysław Jagiełło nadał prawa miejskie dotychczasowej wsi królewskiej, to właśnie dotyczyło tego miejsca. Niestety rozwój miasta został przerwany cyklicznymi najazdami Wołochów i Tatarów w 1498, 1500, 1509, 1519 i 1524. Mimo tego, że ostatni Jagiellonowie obdarzali miasto kolejnymi przywilejami i zwolnieniami z danin, to trzeba było przenieść miasto. Dokonało się to mocą dokumentu wydanego przez Zygmunta I Starego w 1524 r. Dotychczasowy Leżajsk znad Sanu został przeniesiony w bardziej obronne miejsce, około 5 km dalej, przy skrzyżowaniu traktów handlowych. Była to kolejna lokacja miasta na prawie magdeburskim, pozwalająca na rozwój miasta. Początkowo nowe miasto nazywano Leżajskiem Zygmuntowskim, by już wkrótce skrócić nazwę, a dawną lokację pozostawiono pod nazwą Stare Miasto.
Na terenie Starego Miasta min. znajdował się browar Leżajsk, jeden z najstarszych i najdłużej nieprzerwanie warzących piwo ośrodków w Polsce. Piwo Leżajsk zaczęło powstawać na bazie przywileju królewskiego z 1525 r/ Niestety browar został zamknięty przez właściciela, Grupę Żywiec, w 2023 r.
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krain słowiańskich informuje, że końcem XIX wieku we wsi mieszkało 828 rzymskokatolików, 417 grekokatolików, 5 akatolików i 5 żydów. Wszystkie sprawy religijne były obsługiwane w parafiach miasta. Przy czym już w 1589 r. w Starym Mieście znajdowała się pierwsza, drewniana cerkiew, będąca filią parafii w Leżajsku. Kolejna, także drewniana, została wybudowana w 1857 r.
Obecnie istniejąca świątynia powstała w latach 1913- 16 i nosiła pierwotnie wezwanie św. Mikołaja. Jest to budowla orientowana, murowana w technice tradycyjnej - ściany wykonane z cegły, posadowione są cokole licowanym okładziną z kamienia. Świątynia zbudowana jest na planie krzyża greckiego w stylu neoklasycystycznym, naśladuje cerkwie projektowane przez Wasyla Nahirnego. Ten neoklasycyzm pokazuje przenikanie się kultur - chrześcijaństwa zachodniego i wschodniego. Prezbiterium zamknięte półokrągle, po obu jego stronach niewielkie zakrystie. Prezbiterium, nawa i babiniec są tej samej szerokości. Na przecięciu naw znajduje się kopuła posadowiona na okrągłym, ośmiosiowym tamburze. Wszystkie dachy pokryte blachą.
W latach 1941-42 (chociaż niektóre źródła podają, że jeszcze przed 1939 r.) wnętrze świątyni zostało ozdobione polichromią figuralno- ornamentacyjną w stylu bizantyjsko- ukraińskim przez mistrza Kulawego z Dynowa. Po II wojnie wysiedlenie ludności ukraińskiej objęło 89 rodzin (358 osób), ostatecznie we wsi w maju 1946 r. mieszkało 46 osób.
Jeszcze w 1945 r. biskup przemyski Franciszek Barda erygował w Starym Mieście parafię rzymskokatolicką p.w. św. Andrzeja Boboli z siedzibą w opuszczonej cerkwi. Z nieużytkowanej cerkwi w Leżajsku przywieziono ołtarz z ikoną Matki Bożej z Dzieciątkiem, datowaną na 1626 r. a także inne sprzęty liturgiczne. Na przełomie XX i XXI wieku przeszła kompleksowy remont, w czasie którego odnowiono polichromię i ołtarze a nawet położono nową posadzkę. Od 2015 r. świątynia jest wpisana do rejestru zabytków.
Do poczytania!
