Na grzędzie Sokalskiej - Sulimów

Położony nad niewielką rzeką Sulimówką Sulimów jest jedną z najstarszych miejscowości gminy Dołhobyczów. Leżąca na historycznej ziemi bełskiej wieś przez stulecia znajdowała się na styku kultur polskiej i ruskiej, czego najcenniejszym świadectwem pozostaje dawna cerkiew św. Jana Ewangelisty. Choć dziś świątynia pełni funkcję kościoła rzymskokatolickiego, jej architektura nadal przypomina o wielowiekowej historii miejscowej społeczności greckokatolickiej.

Pierwsza wzmianka o Sulimowie pochodzi z 1449 roku. W dokumentach wieś występowała pod nazwami Sulimowo lub Szulimów. Dzięki położeniu na żyznych terenach Grzędy Sokalskiej rozwijała się jako osada rolnicza, a mieszkańcy zajmowali się głównie uprawą ziemi i hodowlą. Od początku istnienia była związana z pograniczem kulturowym i wyznaniowym, gdzie obok siebie żyli Polacy i Rusini. Pierwsza wzmianka o miejscowej cerkwi pochodzi z 1669 roku, co świadczy o dobrze rozwiniętej parafii obrządku wschodniego. W 1761 roku parafia należała do dekanatu waręskiego, a cerkiew nosiła wezwanie św. Jana Ewangelisty. Po likwidacji unii na Chełmszczyźnie około 1875 roku świątynię przejęła Cerkiew prawosławna. Po II wojnie światowej, wskutek wysiedleń ludności ukraińskiej, parafia przestała istnieć, a budynek został przekazany Kościołowi rzymskokatolickiemu. Losy Sulimowa odzwierciedlają historię całego pogranicza. Zmiany granic, wojny i powojenne przesiedlenia całkowicie odmieniły strukturę mieszkańców, jednak zabytkowa świątynia do dziś przypomina o wielokulturowej przeszłości tej niewielkiej miejscowości.

Obecna drewniana cerkiew została wzniesiona w 1867 roku w miejscu starszej świątyni, zachowując tradycyjne rozwiązania architektury cerkiewnej charakterystycznej dla pogranicza ziemi bełskiej. Przez kilka lat służyła parafii greckokatolickiej, następnie – po 1875 roku – stała się cerkwią prawosławną. Po zakończeniu II wojny światowej została rekoncyliowana i przekształcona w kościół filialny parafii rzymskokatolickiej w Hulczu. Mimo licznych zmian funkcjonalnych świątynia zachowała wiele cech pierwotnej konstrukcji i nadal należy do najciekawszych drewnianych cerkwi historycznej ziemi bełskiej.

Cerkiew jest orientowaną, trójdzielną budowlą drewnianą o konstrukcji zrębowej. Składa się z prostokątnego prezbiterium, obszernej kwadratowej nawy oraz babińca na planie zbliżonym do kwadratu. Od południa do prezbiterium przylega zakrystia, natomiast od zachodu znajduje się przedsionek, który pierwotnie miał formę otwartego ganku wspartego na czterech słupach. Po wojnie został zabudowany, zmieniając nieco charakter elewacji.

Najbardziej charakterystycznym elementem świątyni jest niezwykle rzadko spotykana spłaszczona ośmiopołaciowa kopuła osadzona na ośmiobocznym tamburze i zwieńczona pseudolatarnią. To właśnie ona nadaje cerkwi wyjątkową sylwetkę, odróżniającą ją od większości drewnianych świątyń regionu. Wnętrze nakrywa pozorne sklepienie kopulaste nad nawą oraz spłaszczone sklepienia kolebkowe nad prezbiterium i babińcem. Pierwotnie całą świątynię pokrywał gont, który z czasem zastąpiono blachą. Niestety w drugiej połowie XX wieku przeprowadzono kilka przebudów, które częściowo zatarły historyczny charakter budowli. W 1981 roku przekształcono przedsionek, a późniejsze zmiany, w tym powiększenie okien nawy, naruszyły pierwotne proporcje bryły. Pomimo tych ingerencji cerkiew nadal pozostaje cennym zabytkiem dawnego budownictwa sakralnego pogranicza polsko-ukraińskiego.

Sulimów jest jedną z tych miejscowości, które najlepiej pokazują złożone dzieje dawnej ziemi bełskiej. Drewniana cerkiew św. Jana Ewangelisty przypomina o wielowiekowej obecności społeczności greckokatolickiej i stanowi cenny przykład lokalnej architektury sakralnej. Dla miłośników historii, drewnianych cerkwi i miejsc położonych z dala od głównych szlaków turystycznych Sulimów pozostaje interesującym celem podróży, pozwalającym lepiej zrozumieć wielokulturowe dziedzictwo pogranicza.

Do poczytania!

Podparta - Wola Wielka

Na skraju Roztocza Wschodniego, w gminie Narol, leży Wola Wielka – niewielka wieś, która zachowała niezwykłe świadectwo dawnej historii pogranicza. Choć miejscowość nie należy do najczęściej odwiedzanych atrakcji Podkarpacia, kryje jeden z najlepiej zachowanych XVIII-wiecznych zespołów cerkiewnych regionu. Drewniana cerkiew Opieki Bogurodzicy wraz z dzwonnicą, kamiennym ogrodzeniem i starym cmentarzem tworzy wyjątkowy krajobraz, przypominający o wielowiekowej obecności ludności greckokatolickiej na Roztoczu.

Wola Wielka, dawniej nazywana Wolą Lipską, została lokowana w drugiej ćwierci XVIII wieku jako osada należąca do pobliskiego Lipska. Pierwsze wzmianki o miejscowości pochodzą z około 1750 roku. Właścicielem wsi był wówczas Stanisław Lipski, który 9 października 1754 roku erygował miejscową parafię greckokatolicką. Już kilka miesięcy później rozpoczęto budowę cerkwi, która do dziś pozostaje najcenniejszym zabytkiem miejscowości. Przez kolejne dziesięciolecia Wola Wielka rozwijała się jako typowa wieś rolnicza zamieszkana głównie przez ludność ruską wyznania greckokatolickiego. Pod koniec XVIII wieku miejscowa parafia utraciła samodzielność i została podporządkowana najpierw parafii w Lipsku, a następnie w Krupcu. Nie zahamowało to jednak rozwoju miejscowości, której mieszkańcy troszczyli się o swoją świątynię i systematycznie ją rozbudowywali.

Dramatyczne zmiany przyniósł XX wiek. Po zakończeniu II wojny światowej oraz wysiedleniach ludności ukraińskiej w ramach akcji „Wisła” cerkiew utraciła swoich wiernych. W latach 1947–1994 służyła jako kościół filialny parafii rzymskokatolickiej, a po wybudowaniu nowej świątyni została wyłączona z użytkowania. Obecnie, mimo że nie pełni funkcji liturgicznych, jest jednym z najcenniejszych zabytków drewnianej architektury sakralnej województwa podkarpackiego i podlega stopniowym pracom konserwatorskim.

Drewniana cerkiew pw. Opieki Bogurodzicy została poświęcona 28 kwietnia 1755 roku. Jej fundatorami byli wójt wsi Bazyli (Wasyl) Szcziry oraz mieszkańcy Woli Wielkiej. Budowla powstała z drewna sosnowego i od początku stanowiła centrum życia religijnego lokalnej społeczności greckokatolickiej.

W połowie XIX wieku świątynia przeszła pierwszy większy remont. Wykonano kamienną podmurówkę, dobudowano zakrystię oraz chór śpiewaczy. Największą przebudowę przeprowadzono pod koniec XIX wieku. W 1893 roku wnętrze ozdobiono polichromiami autorstwa Joana Manastyrskiego, a kilka lat później zamontowano późnobarokowy ikonostas przeniesiony z cerkwi w Łówczy. W tym samym okresie zmieniono również zwieńczenie nawy, nadając świątyni obecny, bardziej monumentalny wygląd.

Po II wojnie światowej część wyposażenia cerkwi trafiła do muzeów w Lubaczowie i Łańcucie. We wnętrzu zachowały się jedynie fragmenty późnobarokowego ikonostasu oraz resztki XIX-wiecznych polichromii, które przypominają o dawnym bogactwie wystroju świątyni.

Cerkiew w Woli Wielkiej należy do najcenniejszych przykładów osiemnastowiecznej drewnianej architektury cerkiewnej na Roztoczu. Jest budowlą orientowaną, wzniesioną w konstrukcji zrębowej na planie trójdzielnym. Tworzą ją trzy podstawowe części – prezbiterium, nawa oraz babiniec – z których nawa jest wyraźnie większa i wyższa od pozostałych członów. Do prezbiterium od północy przylega rozbudowana zakrystia.

Najbardziej charakterystycznym elementem świątyni jest monumentalna, ośmiopołaciowa kopuła osadzona na ośmiobocznym tamburze. Zwieńczona cebulastym hełmem z latarnią dominuje nad bryłą budynku i sprawia, że cerkiew jest doskonale widoczna z okolicznych pól. Prezbiterium i babiniec przykrywają dachy dwuspadowe, co podkreśla klasyczny układ świątyni charakterystyczny dla drewnianych cerkwi dawnej Galicji.

Równie cennym elementem założenia jest wolnostojąca drewniana dzwonnica, powstała prawdopodobnie równocześnie z cerkwią. Ma konstrukcję słupowo-ramową, dwie kondygnacje oraz namiotowy dach. Całość otacza kamienny mur, wewnątrz którego znajduje się dawny cmentarz przycerkiewny z licznymi XIX- i XX-wiecznymi nagrobkami wykonanymi przez słynnych kamieniarzy z Bruśna. Zespół cerkiewny zachował się niemal w niezmienionym układzie od XVIII wieku, co czyni go wyjątkowym zabytkiem na skalę całego regionu.

Wola Wielka to miejsce, w którym historia zachowała się w niemal niezmienionej formie. Drewniana cerkiew, zabytkowa dzwonnica, kamienne ogrodzenie i stary cmentarz tworzą jeden z najbardziej klimatycznych zespołów sakralnych Roztocza. Dla miłośników architektury drewnianej, historii pogranicza i spokojnych, nieodkrytych zakątków Podkarpacia jest to obowiązkowy punkt na mapie regionu. Spacer po terenie dawnego zespołu cerkiewnego pozwala przenieść się do czasów, gdy Wola Wielka była tętniącą życiem greckokatolicką osadą, a jej świątynia stanowiła serce lokalnej społeczności.

Do poczytania!