Jedna z 39 - Dobra

Wśród malowniczych terenów gminy Sieniawa, w północnej części powiatu przeworskiego, leży Dobra – wieś o ponad pięciowiekowej historii. Choć dziś jest spokojną miejscowością zamieszkaną głównie przez ludność wyznania rzymskokatolickiego, przez stulecia była miejscem, gdzie współistniały różne tradycje religijne i kulturowe. Najcenniejszym zabytkiem Dobrej pozostaje dawna cerkiew greckokatolicka, będąca świadectwem wielokulturowego dziedzictwa tej części Podkarpacia.

Pierwsza wzmianka o Dobrej pochodzi z 1470 roku i wiąże się z dobrami Ordynacji Jarosławskiej. Nazwa miejscowości, według jednej z hipotez, może nawiązywać do księżniczki Dobrawy. Co ciekawe, jest to jedna z 39 miejscowości w Polsce, które noszą nazwę Dobra. Już na początku XVI wieku istniała tutaj parafia obrządku wschodniego, o czym świadczą rejestry poborowe z 1515 roku, odnotowujące obecność miejscowego popa. Oznacza to, że cerkiew funkcjonowała we wsi jeszcze wcześniej. Przez kolejne stulecia Dobra należała do rozległych dóbr Sieniawskich, które przechodziły z rąk rodu Sieniawskich do Czartoryskich. Wieś rozwijała się jako typowa osada rolnicza, jednak jej mieszkańcy wielokrotnie doświadczali skutków burzliwych wydarzeń historycznych. W 1624 roku Dobra została zniszczona podczas najazdu tatarskiego, co spowodowało znaczne straty i konieczność odbudowy gospodarstw. Na początku XX wieku wieś należała do największych miejscowości w okolicy. Przed II wojną światową większość mieszkańców stanowili Ukraińcy wyznania greckokatolickiego, obok których żyli Polacy oraz niewielka społeczność żydowska. Tragiczne wydarzenia wojny oraz powojenne wysiedlenia ludności ukraińskiej w latach 1945–1947 całkowicie odmieniły strukturę demograficzną Dobrej i zakończyły wielowiekową historię miejscowej parafii greckokatolickiej.

Najważniejszym zabytkiem Dobrej jest dawna cerkiew greckokatolicka, obecnie pełniąca funkcję kościoła parafialnego Najświętszego Serca Jezusowego. Obecna murowana świątynia została wzniesiona w 1880 roku na miejscu wcześniejszych drewnianych cerkwi, które służyły miejscowej parafii przez kilka stuleci. W czasie I wojny światowej budowla została uszkodzona, jednak już w 1921 roku przeprowadzono jej gruntowny remont. Po zakończeniu II wojny światowej i wysiedleniu grekokatolickich mieszkańców świątynia utraciła swoją pierwotną funkcję. Została przekazana Kościołowi rzymskokatolickiemu i zaadaptowana na kościół parafialny, dzięki czemu uniknęła losu wielu opuszczonych cerkwi regionu. Do dziś pozostaje najważniejszym zabytkiem miejscowości.

Cerkiew reprezentuje charakterystyczny dla końca XIX wieku styl bizantyjsko-rosyjski, który był popularny na terenach dawnej Galicji. Wzniesiono ją z cegły na planie krzyża, z wyraźnie zaakcentowaną częścią centralną oraz prezbiterium. Nad nawą dominuje kopuła osadzona na wysokim tamburze, a całość uzupełniają mniejsze kopuły oraz masywna dzwonnica stanowiąca integralną część bryły.

Elewacje świątyni zdobią półkoliste okna, gzymsy i dekoracyjne pilastry, nadające budowli monumentalny charakter. Mimo zmian związanych z dostosowaniem wnętrza do liturgii rzymskokatolickiej, obiekt zachował wiele cech dawnej architektury cerkiewnej. Jest doskonałym przykładem sakralnego budownictwa pogranicza, gdzie przenikały się wpływy tradycji wschodniej i zachodniej.

Odwiedzając Dobrą, można dostrzec ślady wielokulturowej przeszłości Podkarpacia. Dawna cerkiew przypomina o społeczności, która przez stulecia współtworzyła historię tej miejscowości, a spokojne otoczenie zachęca do refleksji nad losami dawnych mieszkańców. To miejsce szczególnie warte uwagi dla osób zainteresowanych historią pogranicza, architekturą sakralną oraz mniej znanymi zakątkami powiatu przeworskiego.

Do poczytania!

Nietypowo na Podkarpaciu - Kulno

Położone w województwie podkarpackim, w gminie Kuryłówka, Kulno to niewielka wieś, która skrywa niezwykle ciekawą historię. Miejscowość leży na pograniczu kultur i wyznań, a jej dzieje odzwierciedlają burzliwe losy całego regionu. Najcenniejszym zabytkiem jest cerkiew św. Michała Archanioła – jedna z najbardziej oryginalnych świątyń w tej części Polski.

Historia Kulna sięga co najmniej XV wieku. Wieś rozwijała się na terenach dawnej ziemi przemyskiej, gdzie przez stulecia obok siebie żyli Polacy i Rusini, a przenikające się tradycje katolickie oraz wschodnie tworzyły wyjątkowy charakter miejscowości. Już na początku XVI wieku istniała tutaj parafia obrządku wschodniego, co świadczy o dużym znaczeniu osady w lokalnej sieci osadniczej.

Przez kolejne stulecia mieszkańcy utrzymywali się głównie z rolnictwa, a życie społeczne koncentrowało się wokół świątyni. Po rozbiorach Polski Kulno znalazło się pod panowaniem Austrii, natomiast w XIX wieku pogranicze to było miejscem licznych przemian administracyjnych i religijnych. Szczególnie trudny okres przypadł na XX wiek. II wojna światowa oraz powojenne wysiedlenia ludności ukraińskiej całkowicie zmieniły strukturę mieszkańców wsi. W czasie wojny Niemcy zamordowali miejscowych Żydów, tuż po wojnie oddział Narodowej Organizacji Wojskowej pod dowództwem "Wołyniaka" (Józefa Zadzierskiego) spalił wieś i zamordował część mieszkańców pochodzenia Rusińskiego. W wyniku tego i wywózek, dawna społeczność greckokatolicka i prawosławna niemal zniknęła, a Kulno rozpoczęło nowy rozdział swojej historii.

Największym zabytkiem Kulna jest cerkiew św. Michała Archanioła. Obecna, murowana świątynia została wzniesiona w latach 1869–1872 w charakterystycznym stylu bizantyjsko-rosyjskim, prawdopodobnie według projektu architekta Aleksandra Puringa. Powstała w miejscu dwóch wcześniejszych drewnianych cerkwi, które przez stulecia służyły miejscowej parafii.

Po likwidacji unickiej diecezji chełmskiej w 1875 roku świątynię przejęła Cerkiew prawosławna. W takim charakterze funkcjonowała aż do zakończenia II wojny światowej. Po wysiedleniach ludności obrządku wschodniego budynek został opuszczony i zaczął popadać w ruinę. Dopiero w połowie lat pięćdziesiątych rozpoczęto jego ratowanie, a od 1972 roku cerkiew jest współużytkowana przez wiernych Kościoła prawosławnego oraz Kościoła rzymskokatolickiego. Jest to jedno z nielicznych, a zarazem najbardziej wyjątkowych rozwiązań tego typu we wschodniej Polsce.

Bryła świątyni wyróżnia się masywną, ceglaną konstrukcją, cebulastymi kopułami oraz elementami charakterystycznymi dla architektury rosyjsko-bizantyjskiej. W wyniku burzliwych dziejów nie zachował się dawny ikonostas – część wyposażenia została przeniesiona do innych cerkwi. Obecnie wnętrze łączy elementy tradycji katolickiej i prawosławnej, co doskonale odzwierciedla niezwykłą historię tego miejsca.

Kulno to miejscowość, która zachowała autentyczny klimat dawnego pogranicza. Zabytkowa cerkiew św. Michała Archanioła przypomina o wielokulturowej historii regionu i należy do najciekawszych zabytków sakralnych północnego Podkarpacia. Dla miłośników historii, architektury oraz mniej znanych zakątków Polski jest to miejsce, które zdecydowanie warto uwzględnić podczas podróży po ziemi leżajskiej.

Do poczytania!