Dziś zapraszam tak trochę nietypowo, na spacer po Sejnach. Zwykle opisuję jeden obiekt z danej miejscowości, ale dziś będzie trochę inaczej.
Sejny to niewielkie miasto na Suwalszczyźnie, położone nad rzeką Marychą, zaledwie 10 km od granicy z Litwą. Jego początki sięgają XVI wieku, kiedy król Zygmunt I Stary nadał ziemię nad rzeką Sejną kniaziowi Iwanowi Wiśniowieckiemu w 1522 roku. W 1593 roku dobra sejneńskie nabył Jerzy Grodziński, który w latach 1593–1602 założył miasteczko. Początkowo nosiło ono nazwę Juriewo, jednak szybko przyjęła się nazwa Sejny, pochodząca od rzeki i jaćwieskiego słowa „seina”, oznaczającego trawy porastające brzegi.
Na początku XVII wieku Grodziński przekazał Sejny dominikanom z Wilna. Zakonnicy odegrali kluczową rolę w rozwoju miasta - w 1610 roku rozpoczęli budowę kościoła i klasztoru, które stały się centrum życia religijnego i kulturalnego regionu. W XVIII wieku Sejny przeżywały rozkwit: odbywały się tu słynne odpusty, rozwijał się handel, powstał murowany ratusz i sukiennice. Po III rozbiorze Polski miasto znalazło się w zaborze pruskim, a w 1804 roku doszło do kasaty klasztoru. W XIX wieku Sejny były siedzibą diecezji augustowskiej, działało tu seminarium duchowne, a miasto zyskało miano „Oxfordu Północy” dzięki wysokiemu poziomowi nauczania. XX wiek przyniósł burzliwe losy pogranicza – walki o granice, powstanie sejneńskie, a później zmiany polityczne i kulturowe. Dziś Sejny są symbolem wielokulturowości, gdzie obok polskich tradycji obecne są litewskie i żydowskie ślady.
Dominikanie przybyli do Sejn w 1602 roku, a w 1610 rozpoczęli budowę kościoła Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny, ukończoną w 1619 roku. Świątynia początkowo utrzymana była w stylu późnorenesansowym, jednak w latach 1760–1779 przebudowano ją w stylu baroku wileńskiego, dodając monumentalną dwuwieżową fasadę i rokokowe detale. Co ciekawe, "odwrócono" wówczas kierunek świątyni - na miejscu prezbiterium zabudowano fasadę i wejście. Kościół jest trójnawowy, z cegły, tynkowany, o długości 45 m i wysokości wież sięgającej 47 m. Wnętrze kryje gotycką figurę Matki Boskiej Sejneńskiej – średniowieczną Madonnę szafkową, która jest najcenniejszym zabytkiem miasta i obiektem kultu maryjnego od XVII wieku.
Sam klasztor, wznoszony od 1619 roku, ukończono dopiero w 1706. To masywny, dwukondygnacyjny budynek o układzie czworobocznym, z wirydarzem pośrodku i narożnymi basztami zwieńczonymi hełmami, co nadaje mu charakter obronny. Styl klasztoru nawiązuje do późnego renesansu, z elementami fortecznymi. W XVIII wieku dobudowano kaplice, a w XIX wieku obiekt pełnił funkcje edukacyjne – mieściło się tu seminarium duchowne i szkoły. Po kasacie zakonu w 1804 roku klasztor przeszedł w ręce diecezji, stając się katedrą diecezji augustowskiej, później Sejneńskiej, a dziś, po renowacji, jest udostępniony zwiedzającym i mieści Muzeum Kresów Rzeczypospolitej Obojga Narodów oraz sale wystawowe.
W bazylice znajduje się aż 11 ołtarzy z połowy XVIII wieku, każdy bogato zdobiony rzeźbami i malowidłami, typowymi dla barokowej sztuki sakralnej. Liczba ołtarzy związana jest z liczebnością konwentu dominikańskiego i faktem, że do Soboru Watykańskiego II księżom nie wolno było koncelebrować Mszy Świętej (to znaczy odprawiać w kilku przy jednym ołtarzu).
Na zdjęciu poniżej możemy zobaczyć średniowieczną figurkę Matki Bożej Sejneńskiej, w tzw. typie Madonny szafkowej, znajdującą się w kaplicy Matki Bożej, po prawej stronie świątyni. Zewnętrzna część figury przedstawia Madonnę w płaszczu siedzącą na tronie bez oparcia. Prawą ręką Maryja podtrzymuje Dzieciątko, stojące na Jej prawym kolanie, w lewej zaś trzyma jabłko królewskie. Maryja patrzy na nas wzrokiem pełnym pogody i spokoju. Po otwarciu szafki naszym oczom ukazuje się tryptyk: Matka Boża osłania swym płaszczem 27 klęczących postaci, które modlą się do Trójcy Przenajświętszej. Bóg Ojciec siedzi na tronie z rozłożonymi rękami, w których trzyma krucyfiks. Nad Jego głową unosi się Duch Święty w postaci gołębicy. Wśród modlących się postaci na pierwszym planie widać dwóch Krzyżaków.
Na jednej ze ścian kaplicy można zobaczyć interesujące przedstawienie Matki Bożej Królowej Pszczół, patronki pszczelarzy.
Skąd się wzięła ta figura w Sejnach - zresztą jedna z sześciu zachowanych tego typu w Europie? Opowiada o tym legenda, zapisana w książce A. Połujańskiego " Wędrówki po guberni Augustowskiej":
Udał się więc Grodziński do wskazanego we śnie miejsca i z wielką trudnością dobiwszy targu, nabytą statuę ułożył na bryce końmi gniademi ciągnionej. Skoro ruszył i z tym kosztownym nabytkiem w drogę, pozostały w Królewcu snycerz pożałował, ze za mało jeszcze wziął pieniędzy od Grodzińskiego za swój towar i puściwszy się w pogoń za nim, chciał mu zwrócić wzięte pieniądze, jeśli wyższej ceny podług żądania nie postąpi. Lecz tak się znużył daremną pogonią, iż stracił już chęć zapędzać się, aż wreszcie udało mu się zoczyć i dopędzić Grodzińskiego, lecz jakże się zdziwił, gdy w miejsce koni gniadych ujrzał do bryki Grodzińskiego zaprzężone siwosze, co więcej, gdy zatrzymawszy się na drodze, obadwa szukali w bryce statuy, znalezioną być nie mogła, co spowodowało powrót wspólny do Królewca, dokąd jadąc szukali po drodze swej zguby, jednakże na próżno, bo statua zrządzeniem cudownym znalezioną została u snycerza w tem samem miejscu, skąd wzięta była. Ten cud większą jeszcze chciwość snycerza wzbudził, który postanowił żądać za statuę tyle złota, ile ona zaważy. Grodziński zrazu zwątpił o dopięciu swego zamiaru, lecz następnie westchnąwszy do Boga, postanowił całe swe mienie sprzedać, byleby tę statuę mógł dostać. Lecz jakież ich obudwu było zdziwienie, gdy statua zaważyła mniej od poprzednio zapłaconej snycerzowi wartości. Przeto chcąc, niechcąc, snycerz poprzestać musiał na wartości ostatecznie przez się ustanowionej. (Porównaj wykup ciała św. Wojciecha od Prusaków). Grodziński zabrawszy powtórnie statuę, przywiózł ją bez przeszkód do Sejn, lecz gdy kościół nie był jeszcze ukończony, postanowił ją tymczasem umieścić w jednym z kościołów katolickich w Grodnie.
Ale gdy ani konie, ani też woły naprzemian zaprzężone w żaden sposób tego ciężaru z miejsca ruszyć nie mogły, (cud powtarzający się przy każdem niemal przewożeniu statui świętej), Grodziński uznająć w tem wolę Boga, pozostawił statuę w Sejnach.
Ołtarz główny jest utrzymany w jasnej kolorystyce, z licznymi złoceniami. W górnej części znajduje się obraz Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny - patronki bazyliki. Kompozycja ukazuje spotkanie dwóch kobiet - Maryi i Elżbiety - w atmosferze radości i błogosławieństwa, podkreślając głęboką więź duchową i znaczenie macierzyństwa w planie zbawienia. Boczne partie wypełniają figury świętych dominikańskich, co podkreśla związek świątyni z zakonem. W górnej części obraz ukrzyżowanego Jezusa. Całość dopełniają rzeźby aniołów, girlandy i woluty, typowe dla barokowej sztuki sakralnej.
Na uwagę zasługuje misternie rzeźbiona ambona oraz chór muzyczny z barokowymi organami. Instrument, zbudowany w 1907 roku, ma 36 głosów i jest ozdobiony złoconymi ornamentami oraz figurami świętych. Nad nawą główną wiszą bogato zdobione żyrandole, a ściany zdobią obrazy fundatorów – Jerzego Grodzińskiego i Róży z Platerów Strutyńskiej.
Naprzeciwko klasztoru mała kapliczka przypomina o jednym z nieznanych powstań w historii Polski. Powstanie sejneńskie, które wybuchło w sierpniu 1919 roku, było zbrojnym wystąpieniem Polskiej Organizacji Wojskowej przeciwko litewskiej administracji na Sejneńszczyźnie. Jego geneza sięga sporów granicznych po I wojnie światowej, kiedy zarówno Polska, jak i Litwa rościły sobie prawa do Suwalszczyzny i Sejn. Rada Najwyższa Ententy wytyczyła tzw. linię Focha, korzystną dla Polski, lecz Litwini nie opuścili Sejn, mimo że leżały po polskiej stronie tej linii. Sytuację dodatkowo zaogniła wizyta litewskiego premiera Mykolasa Sleževičiusa, który w połowie sierpnia nawoływał mieszkańców do oporu „siekierami, widłami i kosami”. Polacy obawiali się trwałej okupacji litewskiej i utraty ziem, a wycofanie się wojsk niemieckich stworzyło próżnię władzy, którą obie strony chciały wykorzystać.
Decyzję o rozpoczęciu powstania podjęło dowództwo suwalskiego okręgu POW 16 sierpnia. Siły polskie liczyły około tysiąca ludzi, Litwini dysponowali nieco większymi oddziałami. Nocą z 22 na 23 sierpnia powstańcy uderzyli na Sejny, wykorzystując element zaskoczenia. Jednocześnie rozbrojono litewską załogę w Krasnopolu, biorąc kilkudziesięciu jeńców. Polacy opanowali Sejny oraz okoliczne miejscowości, lecz już 24 sierpnia Litwini przeprowadzili kontratak i na krótko odzyskali miasto. W walkach poległ pporucznik Wacław Zawadzki, jeden z dowódców powstania. Po reorganizacji i przybyciu posiłków Polacy ponownie zajęli Sejny tego samego dnia. Ostatnie starcia miały miejsce 28 sierpnia, kiedy Litwini próbowali odbić miasto, lecz zostali odparci dzięki wsparciu 41. Suwalskiego Pułku Piechoty. Po tej porażce wycofali się za linię Focha, co zakończyło powstanie.
Zryw zakończył się zwycięstwem Polaków i przyłączeniem Sejn do odradzającej się Rzeczypospolitej. Było to jedno z nielicznych polskich powstań zakończonych sukcesem, choć pogłębiło napięcia polsko-litewskie i miało wpływ na dalsze wydarzenia polityczne w regionie.
Smutne pamiątki okupacji niemieckiej:
Ale też pomnik upamiętniający odzyskanie niepodległości przez Rzeczpospolitą.
Idąc od strony klasztoru widzimy najpierw jego tylną część, z wizerunkiem Matki Boskiej Ostrobramskiej i fragmentem Inwokacji z Pana Tadeusza Adama Mickiewicza. Po bokach upamiętnieni są Powstańcy Sejneńscy i Polska Organizacja Wojskowa, z drugiej strony żołnierze 41 P.P.
Orzeł stojący na szczycie jedno skrzydło wyciąga ku górze, prawymi szponami trzyma tarczę na której znajduje się herb Sejn.
Synagoga w Sejnach, znana jako Biała Synagoga, jest jednym z najcenniejszych zabytków regionu i świadectwem bogatej historii społeczności żydowskiej na Sejneńszczyźnie. Jej dzieje sięgają końca XVIII wieku, kiedy dominikanie - ówcześni właściciele miasta - zezwolili Żydom na osiedlenie się w Sejnach. Pierwsza drewniana synagoga, kryta gontem, powstała w latach 80. XVIII wieku z inicjatywy przeora zakonu, ojca Wawrzyńca Bortkiewicza. W dowód wdzięczności społeczność żydowska ustanowiła w niej codzienne modły za fundatora. Obecny murowany budynek wzniesiono w 1885 roku staraniem rabina Mojżesza Becalela Lurii. Następcą Lurii był Mojżesz Icchak Awigdor - wybitny filozof religijny i założyciel słynnej jesziwy, dzięki której Sejny stały się ważnym ośrodkiem żydowskiego oświecenia (haskali) na terenach dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Architektonicznie synagoga jest obiektem eklektycznym, łączącym elementy neoklasycyzmu i neogotyku. Budynek wzniesiono na planie prostokąta o wymiarach około 19 na 25 metrów, zorientowany na wschód. Wnętrze jest trójnawowe, przykryte drewnianym sklepieniem kolebkowym nad nawą główną i półkolebkowym nad bocznymi. Sklepienie wspiera się na czterech bogato profilowanych filarach, pomiędzy którymi dawniej znajdowała się bima. W ścianie wschodniej zachowała się wnęka po aron ha-kodesz – szafce na Torę. Nie przetrwały polichromie, babiniec ani sama bima, ale układ przestrzenny wciąż oddaje charakter dawnej bożnicy.
Losy synagogi w XX wieku były dramatyczne. Podczas II wojny światowej hitlerowcy zdewastowali budynek, urządzając w nim remizę strażacką i przebijając trzy bramy wjazdowe w elewacji. Po wojnie obiekt służył jako magazyn nawozów sztucznych i zajezdnia taboru komunalnego, co doprowadziło do jego dalszej degradacji. Dopiero w latach 1978–1987 przeprowadzono gruntowny remont, który przywrócił synagodze dawny wygląd. W 1991 roku budynek przekazano Ośrodkowi „Pogranicze – sztuk, kultur, narodów”, który uczynił z niego centrum życia kulturalnego regionu. Dziś Biała Synagoga jest miejscem koncertów, wystaw, spektakli i spotkań, a jej przestrzeń służy jako galeria i księgarnia. Regularnie odbywają się tu wydarzenia upamiętniające wielokulturową historię Sejn, w tym Zaduszki poświęcone pamięci ofiar Zagłady oraz koncerty Sejneńskiej Orkiestry Klezmerskiej.
Poniżej można zobaczyć pomnik, który już nie istnieje. Monument został wzniesiony w 1964 roku jako „Pomnik Zwycięstwa” – wyraz wdzięczności dla Armii Czerwonej. W latach osiemdziesiątych zmieniono jego nazwę na „Pomnik Matki Polki”, choć na cokole pozostały elementy gloryfikujące Armię Czerwoną, w tym sylwetki żołnierzy i orzeł bez korony.
Pomnik miał charakterystyczną dla epoki formę – wysoki, biały (z czasem poszarzały) blok z rzeźbą kobiety na szczycie, symbolizującą Matkę Polkę. Całość mierzyła około 10 metrów wysokości. W zamyśle miał być symbolem wdzięczności i opiekuńczości, ale w rzeczywistości był elementem propagandy tamtych czasów. Zgodnie z ustawą dekomunizacyjną, w marcu 2018 roku pomnik został zdemontowany, ponieważ na jego cokole znajdowały się treści wychwalające ustrój komunistyczny. Rzeźbę kobiety zdjęto ostrożnie, aby mogła zostać wykorzystana w przyszłości – o jej dalszym losie mieli zdecydować mieszkańcy Sejn w ramach konsultacji społecznych.
Dziś pomnik nie istnieje w pierwotnej formie, ale jego historia jest ciekawym świadectwem zmieniających się czasów i podejścia do symboli w przestrzeni publicznej. Ciekawe było to, że przy ułożeniu rynku Sejneńskiego na lekkiej pochyłości, idąc od góry najpierw mamy klasztor, potem kapliczkę z tablica pamiątkową, dalej był pomnik wdzięczności Armii Czerwonej przerobiony na pomnik Matki Polski, dalej synagoga i na końcu pomnik wdzięczności obrońcom Polski. No Polska w pigułce!
Do poczytania!
