Tuż przy granicy - Myców

Na południowo-wschodnich krańcach województwa lubelskiego, zaledwie kilka kilometrów od granicy z Ukrainą, leży niewielki Myców – wieś, której historia odzwierciedla burzliwe dzieje polsko-ukraińskiego pogranicza. Choć dziś zamieszkuje ją zaledwie niewielka liczba mieszkańców, dawniej była tętniącą życiem osadą, zamieszkaną głównie przez ludność wyznania greckokatolickiego. Najcenniejszą pamiątką po tamtych czasach pozostaje drewniana cerkiew św. Mikołaja – jeden z najpiękniejszych zabytków sakralnych regionu.

Najstarsza wzmianka o Mycowie pochodzi z 1435 roku, kiedy miejscowość występowała pod nazwą Miczewo. Wieś należała wówczas do Gotarda z Falęcic, podkomorzego bełskiego i starosty buskiego. Jego potomkowie przyjęli nazwisko Micowskich, wywodzące się właśnie od nazwy miejscowości. W drugiej połowie XVI wieku dobra zostały sprzedane rodzinie Matczyńskich, a w kolejnych stuleciach właścicielami byli między innymi Bełżeccy, Głogowscy, Obniscy oraz Hulimkowie. W XIX wieku w Mycowie powstał klasycystyczny dwór z oficyną połączoną kolumnową galerią oraz rozległy park krajobrazowy. Niestety zarówno pałac, jak i park zostały zniszczone pod koniec II wojny światowej i nie zachowały się do naszych czasów. Przed II wojną światową Myców był typową wsią tego rejonu zamieszkaną przede wszystkim przez ludność ukraińską wyznania greckokatolickiego. Tragiczne wydarzenia lat 1944–1947 całkowicie odmieniły jego charakter. W wyniku powojennych wysiedleń i zmian granic dotychczasowi mieszkańcy opuścili wieś, a na znacjonalizowanych gruntach utworzono Państwowe Gospodarstwo Rolne. Wraz z wysiedleniem mieszkańców zakończyła się również wielowiekowa historia miejscowej parafii greckokatolickiej.

Największym skarbem Mycowa jest dawna cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem św. Mikołaja. Pierwsze wzmianki o funkcjonowaniu parafii pochodzą z 1700 roku, natomiast obecna świątynia została wzniesiona około 1859–1865 roku. W 1885 roku została gruntownie rozbudowana, dzięki czemu uzyskała dzisiejszy wygląd. Po likwidacji unickiej diecezji chełmskiej około 1875 roku cerkiew przejęła Cerkiew prawosławna. Po II wojnie światowej świątynia utraciła funkcję sakralną – służyła jako warsztat, a następnie magazyn miejscowego PGR-u. Pozostawiona bez opieki szybko popadła w ruinę. Dopiero w latach dziewięćdziesiątych XX wieku rozpoczęto prace ratunkowe, obejmujące między innymi wymianę pokrycia dachowego oraz rekonstrukcję zakrystii. Od 2006 roku budynek ponownie pełni funkcję sakralną jako kaplica rzymskokatolicka parafii w Żniatynie.

Cerkiew w Mycowie należy do najciekawszych przykładów drewnianego budownictwa sakralnego Lubelszczyzny. Jest świątynią trójdzielną, wykonaną w konstrukcji zrębowej i oszalowaną deskami. Składa się z prezbiterium, szerszej nawy oraz babińca. Nad nawą wznosi się ośmioboczny tambur zwieńczony efektowną kopułą z latarnią, natomiast prezbiterium, babiniec i zakrystię przykrywają dachy dwuspadowe. Nietypowym rozwiązaniem architektonicznym są dwa chóry umieszczone jeden nad drugim – element niezwykle rzadko spotykany w drewnianych cerkwiach regionu. Zachował się również częściowo barokowo-rokokowy ikonostas oraz cenna polichromia z 1862 roku, utrzymana w tradycji późnego baroku, przedstawiająca motywy figuralne, roślinne i iluzjonistyczne. Świątynia stoi na niewielkim wzniesieniu pośród dawnego cmentarza. Dawniej obok niej znajdowała się murowana dzwonnica z pięcioma dzwonami, rozebrana w 1969 roku. Na cmentarzu zachowało się jedynie kilka kamiennych nagrobków przypominających o dawnych mieszkańcach wsi.

Najwyższa spośród drewnianych - Dłużniów

Na południowo-wschodnich krańcach Lubelszczyzny, w gminie Dołhobyczów, nad niewielką rzeką Warężanką, leży Dłużniów – wieś, która mimo swoich niewielkich rozmiarów skrywa niezwykle cenne dziedzictwo historyczne i architektoniczne. To właśnie tutaj znajduje się dawna cerkiew Podwyższenia Krzyża Świętego – jedna z największych i najwyższych drewnianych cerkwi zachowanych w Polsce.

Pierwsza znana wzmianka o Dłużniowie pochodzi z 1423 roku. W dawnych dokumentach miejscowość występowała pod nazwą Dlusznow. Jej właścicielem był wówczas Mikołaj Łaźniewski, który z czasem przyjął nazwisko Dłużniewski, wywodzące się od nazwy posiadanej wsi. Na przestrzeni kolejnych stuleci Dłużniów przechodził w ręce różnych rodów szlacheckich. Pod koniec XVII wieku należał do Adama Bełżeckiego, stolnika bełskiego. Na początku XIX wieku majątek znalazł się w posiadaniu rodziny Ścibor-Rylskich, która odegrała znaczącą rolę w rozwoju miejscowości. To właśnie z ich fundacją wiąże się budowa obecnej cerkwi. Wieś przez wieki zamieszkiwała ludność polska i ruska (ukraińska), a dominującym wyznaniem była religia greckokatolicka. Przed II wojną światową większość mieszkańców stanowili Ukraińcy. Tragiczne wydarzenia lat 1944–1947 oraz powojenne wysiedlenia, związane m.in. z wymianą ludności i Akcją „Wisła”, całkowicie zmieniły strukturę narodowościową Dłużniowa. Dawna wielokulturowość zachowała się dziś przede wszystkim w zabytkach i lokalnym krajobrazie.

Historia parafii w Dłużniowie sięga XVI wieku. Pierwsze wzmianki o istnieniu cerkwi pochodzą z lat 1564–1573. Wiadomo również, że w 1761 roku istniała tutaj drewniana cerkiew parafialna pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego, należąca do dekanatu waręskiego. Obecna świątynia została wzniesiona w 1882 roku na miejscu starszej cerkwi. Za fundatora uznaje się Henryka Rylskiego, właściciela miejscowego majątku. Konsekracja świątyni odbyła się w 1895 roku.

W okresie międzywojennym cerkiew została odnowiona, a po zakończeniu II wojny światowej, w wyniku zmian granic i wysiedlenia ludności greckokatolickiej, przeszła w ręce Kościoła rzymskokatolickiego. Obecnie pełni funkcję kościoła filialnego parafii w Żniatynie pod tym samym wezwaniem – Podwyższenia Krzyża Świętego. W latach 2005–2006 przeprowadzono kompleksowy remont obejmujący m.in. wymianę pokrycia dachowego, naprawę konstrukcji drewnianej, wzmocnienie fundamentów oraz konserwację stolarki i elementów dekoracyjnych.

Dłużniowska cerkiew jest wyjątkowym przykładem drewnianej architektury sakralnej południowo-wschodniej Lubelszczyzny. Uważana jest za największą i jedną z najwyższych drewnianych cerkwi w Polsce. Świątynia została wzniesiona w konstrukcji zrębowej na kamienno-ceglanej podmurówce. Jest budowlą orientowaną, trójdzielną i trójkopułową. Składa się z prezbiterium zamkniętego trójbocznie, obszernej nawy oraz babińca. Nad każdą z części wznosi się ośmioboczny tambur zwieńczony kopułą z latarnią i charakterystyczną cebulastą makowicą zakończoną krzyżem.

Imponujące są również rozmiary świątyni – długość wynosi ponad 25 metrów, szerokość nawy blisko 10 metrów, a wysokość do szczytu głównego krzyża przekracza 27 metrów. Smukła sylwetka oraz harmonijne proporcje sprawiają, że budowla dominuje nad okolicznym krajobrazem. Na zewnątrz ściany zostały oszalowane pionowymi deskami, a wokół świątyni biegnie szeroki okap wsparty na charakterystycznych drewnianych wspornikach. Do wnętrza prowadzą zadaszone ganki od frontu i z boków nawy.

Obok świątyni stoi murowana, trójarkadowa dzwonnica. Całość otacza dawny cmentarz cerkiewny z wiekowymi lipami, które nadają temu miejscu wyjątkowy klimat.

Pomimo licznych zmian funkcji świątyni zachowało się wiele elementów dawnego wyposażenia. Na ścianach można podziwiać polichromię figuralną z końca XIX wieku przedstawiającą sceny biblijne i postacie świętych. Zachował się również fragment ikonostasu, przypominający o pierwotnym przeznaczeniu budowli.

W centralnej części znajduje się neogotycki ołtarz główny, a po bokach dwa ołtarze boczne poświęcone Matce Bożej i Podwyższeniu Krzyża Świętego. Ciekawym elementem wyposażenia jest także ambona połączona z konfesjonałem, będąca efektem przystosowania dawnej cerkwi do liturgii rzymskokatolickiej.

Choć obecnie Dłużniów jest niewielką, spokojną miejscowością, pozostaje jednym z najcenniejszych punktów na Szlaku Cerkwi Południowego Podlasia i Lubelszczyzny. Monumentalna drewniana świątynia stanowi świadectwo wielokulturowej historii pogranicza polsko-ruskiego oraz kunsztu XIX-wiecznych cieśli i budowniczych.

Do poczytania!

Trudno nawet znaleźć - Liski

Na południowym krańcu gminy Dołhobyczów, niemal przy granicy z Ukrainą, leżą Liski – niewielka wieś, która kryje jeden z najciekawszych zabytków drewnianej architektury sakralnej Ziemi Hrubieszowskiej. Choć miejscowość sprawia dziś wrażenie spokojnej i nieco zapomnianej, jej dzieje odzwierciedlają burzliwą historię polsko-ukraińskiego pogranicza. Najcenniejszym zabytkiem jest dawna cerkiew greckokatolicka pw. św. Jana Chrzciciela, stojąca na wyniosłym wzgórzu otoczonym starymi lipami i dawnym cmentarzem przycerkiewnym. To miejsce, gdzie architektura splata się z pamięcią o dramatycznych wydarzeniach XX wieku.

Tradycja parafii w Liskach sięga co najmniej pierwszej połowy XVI wieku. Źródła wspominają istniejącą tutaj cerkiew już przed 1531 rokiem. Kolejna świątynia funkcjonowała w XVIII wieku, a w latach 1782–1785 właściciel majątku Jan Krzyżanowski ufundował nową drewnianą cerkiew.

Obecnie zachowany budynek powstał w latach 1872–1875 również dzięki fundacji rodziny Krzyżanowskich, na miejscu starszej świątyni. Był to okres, gdy ziemia hrubieszowska znajdowała się pod zaborem rosyjskim. Niedługo po ukończeniu budowy, po likwidacji unickiej diecezji chełmskiej w 1875 roku, cerkiew została przejęta przez Cerkiew prawosławną. Dopiero po odzyskaniu przez Polskę niepodległości wróciła do grekokatolików. Po II wojnie światowej, w wyniku wysiedlenia ludności ukraińskiej i zaniku miejscowej parafii greckokatolickiej, świątynię przejął Kościół rzymskokatolicki. Obecnie pełni funkcję kościoła filialnego parafii w Przewodowie. Przez lata była wielokrotnie remontowana, a na początku XXI wieku przeprowadzono kompleksowe prace konserwatorskie wzmacniające konstrukcję zabytku.

Cerkiew w Liskach należy do najciekawszych drewnianych świątyń dawnej Zamojszczyzny. Jest budowlą zrębową, orientowaną i trójdzielną – składa się z prezbiterium, nawy oraz babińca. Najbardziej charakterystycznym elementem są trzy ośmiopołaciowe kopuły osadzone bezpośrednio na pendentywach, bez wysokich tamburów. Takie rozwiązanie konstrukcyjne spotyka się niezwykle rzadko i jest uznawane za unikatowe w regionie.

Do cerkwi prowadzą schody wspinające się na wzgórze. Wejścia strzeże murowana, trójarkadowa dzwonnica. Wewnątrz zachowały się fragmenty polichromii z iluzjonistycznymi motywami architektonicznymi i przedstawieniami figuralnymi, przypominające o jej greckokatolickiej przeszłości.

Na ścianie dawnej cerkwi znajduje się pamiątkowa tablica z 1864 r. (przeniesiona w wcześniejszej, lub z grobu, który się nie zachował. Upamiętnia 4 kobiety: Albinę z Gwozdeckich Ziętkiewiczową, Kamillę z Ziętkiewiczów Pawłowską oraz Melanię i Olgę Ziętkiewiczówne, które zginęły w pożarze, wywołanym przez naftę. Patrząc na nazwiska, najprawdopodobniej o matkę i jej trzy córki (w tym jedną zamężną), które zginęły prawdopodobnie w pożarze drewnianego dworu. 

Na zachodnim skraju przycerkiewnego cmentarza znajduje się zbiorowa mogiła 86 mieszkańców Lisek. Upamiętnia ona ofiary tragicznych wydarzeń z marca 1944 roku, kiedy podczas pacyfikacji wsi dokonanej przez odział AK zginęła ludność cywilna narodowości ukraińskiej. W literaturze historycznej wydarzenie to jest opisywane jako jeden z epizodów polsko-ukraińskiego konfliktu na Zamojszczyźnie podczas II wojny światowej. W zależności od autorów i wykorzystywanych źródeł różnią się zarówno szczegóły przebiegu wydarzeń, jak i liczba ofiar. Na samym pomniku widnieje liczba 86 osób, która funkcjonuje również w lokalnych opracowaniach dotyczących cerkwi i cmentarza. Dla mieszkańców pogranicza miejsce to pozostaje przede wszystkim symbolem tragedii ludności cywilnej oraz bolesnej historii wzajemnych konfliktów. Niezależnie od historycznych sporów interpretacyjnych, mogiła przypomina o dramatycznych losach mieszkańców tych ziem podczas okupacji.

Liski nie są miejscowością, do której trafia się przypadkiem. Jednak właśnie tutaj można zobaczyć jedną z najoryginalniejszych drewnianych cerkwi Lubelszczyzny, zachowaną w niemal niezmienionym krajobrazie dawnego pogranicza. Spacer po przycerkiewnym cmentarzu, stara dzwonnica, krypta fundatorów oraz pamiątki po dawnych mieszkańcach sprawiają, że jest to miejsce skłaniające nie tylko do podziwiania architektury, ale również do refleksji nad skomplikowaną historią regionu.

Do poczytania!

Nie tylko zło - Bełżec

Położony na Roztoczu Wschodnim Bełżec to miejscowość, która na pierwszy rzut oka może wydawać się spokojną, typową wsią południowo‑wschodniej Polski. Jednak jej dzieje są wyjątkowo bogate i naznaczone zarówno rozwojem, jak i dramatycznymi wydarzeniami historii. Dziś Bełżec przyciąga turystów nie tylko ze względu na swoje położenie, ale także dzięki cennym zabytkom, wśród których szczególne miejsce zajmuje drewniana cerkiew św. Bazylego.

Początki Bełżca sięgają co najmniej początku XVI wieku – pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1515 roku. Początkowo była to prywatna wieś należąca do rodów szlacheckich, w tym Bełżeckich oraz Lipskich. W XVII wieku podjęto próbę nadania jej praw miejskich, jednak ta inicjatywa nie przyniosła trwałego sukcesu i Bełżec ponownie pozostał wsią. Dzieje miejscowości nie były wolne od dramatycznych wydarzeń. W 1648 roku została ona zniszczona przez Kozaków, co znacząco zahamowało jej rozwój. W kolejnych stuleciach wieś przechodziła pod różne władze – po rozbiorach znalazła się pod panowaniem austriackim, a jej przygraniczne położenie po 1815 roku sprzyjało rozwojowi handlu oraz infrastruktury, takiej jak komora celna czy drobne zakłady przemysłowe. Istotnym impulsem dla rozwoju Bełżca był XIX wiek, kiedy miejscowość zyskała połączenia kolejowe z ważnymi ośrodkami, m.in. Lwowem i Lublinem, stając się znaczącym węzłem transportowym. Najtragiczniejszy rozdział historii miejscowości przypadł na okres II wojny światowej. W 1942 roku funkcjonował tu niemiecki obóz zagłady, w którym zamordowano ogromną liczbę ludzi, głównie Żydów. Współcześnie miejsce to upamiętnia muzeum i miejsce pamięci, stanowiące ważny punkt refleksji nad dramatycznymi wydarzeniami XX wieku.

Jednym z najcenniejszych zabytków Bełżca jest drewniana cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem św. Bazylego Wielkiego, będąca świadectwem wielokulturowej historii regionu. Świątynia została wzniesiona w 1756 roku z fundacji rodziny Lipskich, co potwierdza zachowany dokument erekcyjny wydany rok wcześniej. Przez kolejne dziesięciolecia pełniła funkcję religijną dla miejscowej społeczności greckokatolickiej. W czasie I wojny światowej została poważnie uszkodzona, a w 1919 roku poddano ją renowacji. Po wysiedleniu ludności ukraińskiej w 1947 roku cerkiew utraciła swoje funkcje sakralne i została zamieniona na magazyn. W ostatnich latach obiekt został odrestaurowany i dziś pełni rolę przestrzeni kulturalnej, funkcjonuje jako tzw. „Galeria Cerkiewka”, w której organizowane są wystawy i wydarzenia artystyczne.

Pod względem architektonicznym cerkiew stanowi klasyczny przykład drewnianego budownictwa sakralnego charakterystycznego dla Roztocza. Wzniesiona została w konstrukcji zrębowej z bali sosnowych i osadzona na kamiennej podmurówce. Jej plan jest trójdzielny – obejmuje prezbiterium, nawę główną oraz babiniec. Bryła świątyni jest malownicza i zróżnicowana, z wyraźnie wyższą nawą oraz niższymi partiami bocznymi, a całość nakryta jest dachem dwuspadowym z charakterystyczną kopułą nad nawą.

Kopuła umieszczona na tamburze oraz szerokie okapy chroniące ściany przed warunkami atmosferycznymi są jednymi z najbardziej rozpoznawalnych elementów tej budowli. W przeszłości wokół cerkwi znajdował się cmentarz, z którego do dziś zachowały się pojedyncze nagrobki z XVIII i XIX wieku.

Bełżec przez stulecia był miejscem współistnienia różnych kultur i religii – obok siebie żyli tu katolicy, grekokatolicy oraz społeczność żydowska, której obecność była szczególnie widoczna w XIX i na początku XX wieku. Dzisiejszy krajobraz miejscowości jest w dużej mierze efektem burzliwych wydarzeń historycznych, które doprowadziły do zaniku tej różnorodności. Mimo tych zmian cerkiew św. Bazylego pozostaje ważnym symbolem dawnej tożsamości regionu oraz cennym zabytkiem architektury drewnianej. Jest nie tylko świadectwem historii, ale także przestrzenią, w której współczesność spotyka się z przeszłością.

Do poczytania!

Bliźniacze wsie - Nowy Lubliniec

Na pograniczu Roztocza i Płaskowyżu Tarnogrodzkiego, w gminie Cieszanów, leży Nowy Lubliniec – miejscowość o ponad 450-letniej historii. Choć dziś jest niewielką wsią, przez wieki należała do największych osad ziemi bełskiej. Jej dzieje nierozerwalnie związane są z pograniczem kultur polskiej i ruskiej, a najcenniejszym zabytkiem pozostaje monumentalna, murowana cerkiew Przemienienia Pańskiego, zaprojektowana przez jednego z najwybitniejszych architektów cerkiewnych Galicji.

Nowy Lubliniec został założony w 1569 roku przez Jerzego Jazłowieckiego herbu Abdank, hetmana wielkiego koronnego i starostę lubaczowskiego. Powstanie nowej osady miało związek z zagospodarowaniem królewskich dóbr oraz rozwojem osadnictwa na pograniczu Rusi Czerwonej i ziemi bełskiej. Wieś ulokowano na prawym brzegu rzeki Wirowej, naprzeciw istniejącego już Starego Lublińca. Już dwa lata po lokacji, w 1571 roku, fundator zadbał o utworzenie parafii oraz budowę pierwszej cerkwi. Świątynia otrzymała pół łana ziemi jako uposażenie, a dokument erekcyjny został zatwierdzony przez króla Zygmunta III Wazę w 1615 roku. Dzięki temu parafia szybko stała się jednym z najważniejszych ośrodków życia religijnego w okolicy.

W XVI i XVII wieku Nowy oraz Stary Lubliniec tworzyły jeden z największych zespołów osadniczych województwa bełskiego. W 1630 roku obie wsie liczyły łącznie 154 domy – była to liczba porównywalna z wieloma ówczesnymi miastami. Rozwój osady wielokrotnie przerywały jednak najazdy tatarskie. Szczególnie tragiczny okazał się rok 1672, kiedy Tatarzy spalili wieś i zniszczyli drewnianą cerkiew. Według miejscowej tradycji z pożaru ocalała jedynie cudowna ikona Matki Bożej, otaczana później szczególnym kultem przez mieszkańców. Już w 1676 roku proboszcz Jan Skoteński wraz z parafianami ufundował nową drewnianą cerkiew. W następnych stuleciach była ona rozbudowywana i remontowana, a pod koniec XVIII wieku parafii w Nowym Lublińcu podporządkowano filialną cerkiew w Starym Lublińcu. Mieszkańcy utrzymywali się głównie z rolnictwa, ale znani byli również jako kowale, kuśnierze, bartnicy, gonciarze i tkacze. Po pierwszym rozbiorze Polski wieś znalazła się w granicach monarchii Habsburgów i weszła w skład Galicji, zachowując jednak swój rolniczy charakter. Po II wojnie światowej wysiedlenie ludności ukraińskiej doprowadziło do likwidacji miejscowej parafii greckokatolickiej. Dawna cerkiew została przejęta przez Kościół rzymskokatolicki i obecnie pełni funkcję kościoła filialnego parafii w Starym Lublińcu.

Najcenniejszym zabytkiem Nowego Lublińca jest dawna cerkiew greckokatolicka pw. Przemienienia Pańskiego. Pierwsza świątynia powstała już w 1571 roku, zaledwie dwa lata po założeniu wsi. Została spalona podczas najazdu tatarskiego w 1672 roku. Cztery lata później wybudowano kolejną drewnianą cerkiew, która przez ponad dwa stulecia służyła miejscowej społeczności. W XIX wieku była kilkakrotnie przebudowywana – dobudowano między innymi boczne ramiona, nadając jej plan krzyża. Niestety podczas działań I wojny światowej świątynia spłonęła po trafieniu pociskiem artyleryjskim. Zachowały się jednak dawne fotografie i pocztówki przedstawiające jej wygląd.

Obecną cerkiew wzniesiono w 1908 roku. Projekt opracował wybitny galicyjski architekt Wasyl Nahirnyj, autor kilkuset cerkwi na terenie dawnej Galicji. Dzięki jego projektowi powstała jedna z najpiękniejszych świątyń tego typu w powiecie lubaczowskim. Cerkiew Przemienienia Pańskiego reprezentuje nurt neobizantyjski z wyraźnymi wpływami narodowej architektury ukraińskiej, charakterystyczny dla twórczości Wasyla Nahirnego. Świątynię wzniesiono z cegły i pozostawiono nieotynkowaną, dzięki czemu elewacje zachowały naturalny kolor materiału. Budowla została zaprojektowana na planie krzyża greckiego z wyraźnie zaznaczonymi ramionami.

Najbardziej charakterystycznym elementem jest monumentalna kopuła osadzona na wysokim ośmiobocznym tamburze, górująca nad całą bryłą. Towarzyszą jej niższe dachy nad ramionami krzyża oraz półkolista apsyda prezbiterium od strony wschodniej. Całość wieńczą charakterystyczne krzyże cerkiewne. Elewacje zdobią lizeny, gzymsy oraz półkoliście zamknięte okna, które nadają budowli lekkości mimo jej masywnej bryły. Harmonia proporcji sprawia, że cerkiew jest doskonale widoczna z dużej odległości i stanowi dominantę krajobrazową wsi.

Obok cerkwi stoi murowana, arkadowa dzwonnica, wzniesiona równocześnie ze świątynią. Choć obecnie nie posiada historycznych dzwonów, stanowi ważny element całego zespołu sakralnego i podkreśla reprezentacyjny charakter dawnej parafii greckokatolickiej.

Wnętrze zachowało tradycyjny układ cerkiewny z centralną przestrzenią pod kopułą. Do najcenniejszych elementów wyposażenia należy ikonostas oraz część historycznych ikon, które przetrwały burzliwe wydarzenia XX wieku.

Światło wpadające przez okna tamburu efektownie oświetla centralną część wnętrza, podkreślając wysokość kopuły i przestronność świątyni. Po przejęciu obiektu przez Kościół rzymskokatolicki wprowadzono jedynie niezbędne zmiany liturgiczne, pozostawiając zasadniczy układ architektoniczny bez większych przekształceń.

Nowy Lubliniec jest miejscem, w którym historia pogranicza widoczna jest na każdym kroku. Ponad 450-letnie dzieje wsi, pamięć o dawnych mieszkańcach oraz imponująca cerkiew Przemienienia Pańskiego tworzą wyjątkowy obraz Roztocza Wschodniego. Dla miłośników architektury sakralnej szczególnie interesujący będzie projekt Wasyla Nahirnego – jednego z najwybitniejszych twórców cerkwi w dawnej Galicji. W połączeniu z malowniczym krajobrazem okolicznych lasów i pól Nowy Lubliniec jest miejscem, które pozwala odkryć mniej znane, ale niezwykle wartościowe dziedzictwo kulturowe Podkarpacia.

Do poczytania!

Bliźniacze wsie - Stary Lubliniec

Położony na południowo-wschodnim krańcu Roztocza, w gminie Cieszanów i powiecie lubaczowskim, Stary Lubliniec jest jedną z najstarszych miejscowości tej części Podkarpacia. Choć dziś jest niewielką, spokojną wsią otoczoną lasami i polami, przez stulecia pozostawał miejscem spotkania kultur polskiej i ruskiej. Najcenniejszym zabytkiem miejscowości jest dawna cerkiew greckokatolicka Przemienienia Pańskiego – okazała, murowana świątynia, która do dziś przypomina o wielokulturowym dziedzictwie Roztocza.

Początki Starego Lublińca sięgają XVI wieku. Wieś rozwijała się jako osada królewska na pograniczu ziemi bełskiej i ziemi przemyskiej. Dogodne położenie przy lokalnych szlakach handlowych sprzyjało rozwojowi rolnictwa oraz rzemiosła, a rozległe lasy dostarczały drewna będącego podstawowym surowcem dla mieszkańców. Przez kolejne stulecia Stary Lubliniec był typową miejscowością pogranicza etnicznego i religijnego. Obok ludności polskiej mieszkali tutaj Rusini wyznania greckokatolickiego, którzy stanowili znaczną część mieszkańców. Funkcjonowała tu filialna cerkiew należąca do parafii greckokatolickiej w Nowym Lublińcu, będąca centrum życia religijnego miejscowej społeczności.

Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 roku wieś znalazła się w granicach monarchii Habsburgów jako część Galicji. W XIX wieku rozwijało się szkolnictwo, administracja oraz życie religijne, a miejscowa parafia greckokatolicka należała do najważniejszych instytucji we wsi. Po II wojnie światowej historia miejscowości uległa gwałtownej zmianie. Wysiedlenia ludności ukraińskiej przeprowadzone w latach 1944–1947 doprowadziły do zaniku miejscowej wspólnoty greckokatolickiej. Opuszczona cerkiew została przejęta przez Kościół rzymskokatolicki, dzięki czemu zachowała się do naszych czasów i nadal pełni funkcję świątyni parafialnej.

Najcenniejszym zabytkiem Starego Lublińca jest dawna cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego. Obecna świątynia została wzniesiona w 1927 roku na miejscu wcześniejszej drewnianej cerkwi z 1607 roku, która była remontowana około 1700 roku. Przez ponad trzy stulecia miejscowa społeczność greckokatolicka korzystała z drewnianej świątyni, jednak z biegiem czasu jej stan techniczny uległ pogorszeniu. W pierwszej połowie XX wieku podjęto decyzję o budowie nowej, znacznie większej cerkwi murowanej. Nowa świątynia należała do greckokatolickiej parafii w Nowym Lublińcu i była jedynie cerkwią filialną, jednak odgrywała niezwykle ważną rolę dla mieszkańców Starego Lublińca. Po zakończeniu II wojny światowej oraz wysiedleniu ludności ukraińskiej cerkiew utraciła swoją pierwotną funkcję liturgiczną. W 1966 roku utworzono parafię rzymskokatolicką w Starym Lublińcu, a dawna cerkiew stała się kościołem parafialnym pod tym samym wezwaniem – Przemienienia Pańskiego. W kolejnych dziesięcioleciach świątynia była systematycznie remontowana i konserwowana. W 2012 roku wraz z wolnostojącą dzwonnicą została wpisana do rejestru zabytków.

Cerkiew Przemienienia Pańskiego jest przykładem monumentalnej, murowanej architektury sakralnej charakterystycznej dla początku XX wieku. Powstała w okresie, gdy w Galicji coraz częściej odchodzono od budowy świątyń drewnianych na rzecz trwałych budowli ceglanych, zachowujących jednocześnie tradycyjny układ cerkiewny. Świątynię wzniesiono na planie krzyża. Centralnym elementem kompozycji jest wysoka kopuła osadzona na ośmiobocznym tamburze, dominująca nad całą bryłą budynku. Ramiona transeptu nadają świątyni monumentalny charakter, natomiast od strony wschodniej znajduje się obszerna, półkolista absyda mieszcząca prezbiterium. Elewacje wykonano z cegły i pokryto tynkiem. Ich dekoracja jest stosunkowo oszczędna, oparta głównie na gzymsach, pilastrach oraz profilowanych obramieniach okien. Dzięki harmonijnym proporcjom i wyraźnie zaznaczonej kopule świątynia doskonale wpisuje się w krajobraz Roztocza, będąc jednocześnie jednym z najbardziej charakterystycznych obiektów sakralnych okolicy. Do zespołu cerkiewnego należy również wolnostojąca dzwonnica, która wraz ze świątynią tworzy spójną kompozycję przestrzenną.

Mimo zmian wynikających z dostosowania cerkwi do liturgii rzymskokatolickiej, wnętrze zachowało wiele cech dawnej architektury cerkiewnej. Szczególną uwagę zwraca przestronne wnętrze przykryte wysoką kopułą, która zapewnia doskonałe doświetlenie centralnej części świątyni. Z dawnego wyposażenia zachowały się elementy wystroju świadczące o greckokatolickiej przeszłości obiektu. Przebudowy przeprowadzone po 1947 roku miały przede wszystkim charakter liturgiczny i nie zmieniły zasadniczego układu architektonicznego świątyni. Dzięki prowadzonym przez wiele lat pracom konserwatorskim cerkiew pozostaje jednym z najlepiej zachowanych przykładów murowanej architektury cerkiewnej w tej części Roztocza.

Dawna cerkiew Przemienienia Pańskiego jest czymś więcej niż tylko zabytkiem architektury. Stanowi materialne świadectwo historii pogranicza, gdzie przez stulecia obok siebie żyli Polacy i Rusini, wyznawcy Kościoła rzymskokatolickiego i greckokatolickiego. Zmiany granic, wojna i powojenne wysiedlenia całkowicie odmieniły strukturę ludności regionu, jednak świątynia pozostała trwałym symbolem tych wielokulturowych dziejów.

Do poczytania!