Najwyższa spośród drewnianych - Dłużniów

Na południowo-wschodnich krańcach Lubelszczyzny, w gminie Dołhobyczów, nad niewielką rzeką Warężanką, leży Dłużniów – wieś, która mimo swoich niewielkich rozmiarów skrywa niezwykle cenne dziedzictwo historyczne i architektoniczne. To właśnie tutaj znajduje się dawna cerkiew Podwyższenia Krzyża Świętego – jedna z największych i najwyższych drewnianych cerkwi zachowanych w Polsce.

Pierwsza znana wzmianka o Dłużniowie pochodzi z 1423 roku. W dawnych dokumentach miejscowość występowała pod nazwą Dlusznow. Jej właścicielem był wówczas Mikołaj Łaźniewski, który z czasem przyjął nazwisko Dłużniewski, wywodzące się od nazwy posiadanej wsi. Na przestrzeni kolejnych stuleci Dłużniów przechodził w ręce różnych rodów szlacheckich. Pod koniec XVII wieku należał do Adama Bełżeckiego, stolnika bełskiego. Na początku XIX wieku majątek znalazł się w posiadaniu rodziny Ścibor-Rylskich, która odegrała znaczącą rolę w rozwoju miejscowości. To właśnie z ich fundacją wiąże się budowa obecnej cerkwi. Wieś przez wieki zamieszkiwała ludność polska i ruska (ukraińska), a dominującym wyznaniem była religia greckokatolicka. Przed II wojną światową większość mieszkańców stanowili Ukraińcy. Tragiczne wydarzenia lat 1944–1947 oraz powojenne wysiedlenia, związane m.in. z wymianą ludności i Akcją „Wisła”, całkowicie zmieniły strukturę narodowościową Dłużniowa. Dawna wielokulturowość zachowała się dziś przede wszystkim w zabytkach i lokalnym krajobrazie.

Historia parafii w Dłużniowie sięga XVI wieku. Pierwsze wzmianki o istnieniu cerkwi pochodzą z lat 1564–1573. Wiadomo również, że w 1761 roku istniała tutaj drewniana cerkiew parafialna pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego, należąca do dekanatu waręskiego. Obecna świątynia została wzniesiona w 1882 roku na miejscu starszej cerkwi. Za fundatora uznaje się Henryka Rylskiego, właściciela miejscowego majątku. Konsekracja świątyni odbyła się w 1895 roku.

W okresie międzywojennym cerkiew została odnowiona, a po zakończeniu II wojny światowej, w wyniku zmian granic i wysiedlenia ludności greckokatolickiej, przeszła w ręce Kościoła rzymskokatolickiego. Obecnie pełni funkcję kościoła filialnego parafii w Żniatynie pod tym samym wezwaniem – Podwyższenia Krzyża Świętego. W latach 2005–2006 przeprowadzono kompleksowy remont obejmujący m.in. wymianę pokrycia dachowego, naprawę konstrukcji drewnianej, wzmocnienie fundamentów oraz konserwację stolarki i elementów dekoracyjnych.

Dłużniowska cerkiew jest wyjątkowym przykładem drewnianej architektury sakralnej południowo-wschodniej Lubelszczyzny. Uważana jest za największą i jedną z najwyższych drewnianych cerkwi w Polsce. Świątynia została wzniesiona w konstrukcji zrębowej na kamienno-ceglanej podmurówce. Jest budowlą orientowaną, trójdzielną i trójkopułową. Składa się z prezbiterium zamkniętego trójbocznie, obszernej nawy oraz babińca. Nad każdą z części wznosi się ośmioboczny tambur zwieńczony kopułą z latarnią i charakterystyczną cebulastą makowicą zakończoną krzyżem.

Imponujące są również rozmiary świątyni – długość wynosi ponad 25 metrów, szerokość nawy blisko 10 metrów, a wysokość do szczytu głównego krzyża przekracza 27 metrów. Smukła sylwetka oraz harmonijne proporcje sprawiają, że budowla dominuje nad okolicznym krajobrazem. Na zewnątrz ściany zostały oszalowane pionowymi deskami, a wokół świątyni biegnie szeroki okap wsparty na charakterystycznych drewnianych wspornikach. Do wnętrza prowadzą zadaszone ganki od frontu i z boków nawy.

Obok świątyni stoi murowana, trójarkadowa dzwonnica. Całość otacza dawny cmentarz cerkiewny z wiekowymi lipami, które nadają temu miejscu wyjątkowy klimat.

Pomimo licznych zmian funkcji świątyni zachowało się wiele elementów dawnego wyposażenia. Na ścianach można podziwiać polichromię figuralną z końca XIX wieku przedstawiającą sceny biblijne i postacie świętych. Zachował się również fragment ikonostasu, przypominający o pierwotnym przeznaczeniu budowli.

W centralnej części znajduje się neogotycki ołtarz główny, a po bokach dwa ołtarze boczne poświęcone Matce Bożej i Podwyższeniu Krzyża Świętego. Ciekawym elementem wyposażenia jest także ambona połączona z konfesjonałem, będąca efektem przystosowania dawnej cerkwi do liturgii rzymskokatolickiej.

Choć obecnie Dłużniów jest niewielką, spokojną miejscowością, pozostaje jednym z najcenniejszych punktów na Szlaku Cerkwi Południowego Podlasia i Lubelszczyzny. Monumentalna drewniana świątynia stanowi świadectwo wielokulturowej historii pogranicza polsko-ruskiego oraz kunsztu XIX-wiecznych cieśli i budowniczych.

Do poczytania!