Ślady wielu kultur - Wielkie Oczy

Na południowo-wschodnich krańcach Polski, niedaleko granicy z Ukrainą, leży niewielka miejscowość Wielkie Oczy. Choć na pierwszy rzut oka wydaje się spokojną podkarpacką wsią, kryje w sobie bogatą historię oraz cenne zabytki, które od wieków przyciągają pielgrzymów i miłośników historii. Najważniejszym z nich jest kościół parafialny wraz ze słynącym łaskami obrazem Matki Bożej Pocieszenia, a także zachowana synagoga – świadectwo wielokulturowej przeszłości tej miejscowości. O zachowanej cerkwi już kiedyś pisałem tutaj.

Dominantą Wielkich Oczu jest zabytkowy kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Świątynia została wzniesiona w pierwszej połowie XVIII wieku w miejscu starszego kościoła, który uległ zniszczeniu. Fundatorami nowej budowli byli właściciele miejscowych dóbr, a jej architektura stanowi interesujący przykład późnobarokowego budownictwa sakralnego.

Wnętrze kościoła zachwyca bogatym wystrojem. Oprócz barokowych ołtarzy uwagę przyciąga zabytkowa ambona oraz liczne elementy wyposażenia pochodzące z XVIII i XIX wieku. Przez stulecia świątynia była nie tylko miejscem modlitwy, ale również ważnym ośrodkiem życia społecznego mieszkańców okolicy.

Największym skarbem kościoła jest obraz Matki Bożej Pocieszenia, otaczany szczególnym kultem od kilku stuleci. Według przekazów został sprowadzony do Wielkich Oczu w XVII wieku i szybko zasłynął licznymi łaskami, których mieli doświadczać modlący się przed nim wierni.

Przez wieki do Wielkich Oczu przybywali pielgrzymi z terenów dzisiejszego Podkarpacia oraz dawnych Kresów Rzeczypospolitej. Modlono się tutaj o zdrowie, pomyślność rodzin i opiekę Matki Bożej. Rosnący kult sprawił, że miejscowość stała się jednym z ważniejszych lokalnych ośrodków pielgrzymkowych.

Dziś obraz nadal zajmuje centralne miejsce w głównym ołtarzu kościoła i pozostaje celem licznych pielgrzymek, zwłaszcza podczas uroczystości maryjnych. Dla wielu odwiedzających jest nie tylko cennym zabytkiem sztuki sakralnej, ale przede wszystkim symbolem wielowiekowej tradycji religijnej regionu.

Wielkie Oczy przez stulecia były miejscowością zamieszkiwaną przez przedstawicieli różnych kultur i religii. Ważną część mieszkańców stanowili Żydzi, którzy od XVII wieku aktywnie uczestniczyli w rozwoju lokalnego handlu i rzemiosła.

Pamiątką po tej społeczności jest murowana synagoga wzniesiona na początku XX wieku. Budynek wyróżnia się prostą, lecz monumentalną bryłą charakterystyczną dla galicyjskich synagog z tego okresu. Przed II wojną światową stanowił centrum życia religijnego i społecznego miejscowych Żydów.

Tragiczne wydarzenia II wojny światowej doprowadziły do zagłady żydowskiej społeczności Wielkich Oczu. Synagoga utraciła swoją pierwotną funkcję, jednak sam budynek przetrwał i do dziś przypomina o wielokulturowej historii miejscowości. Przez długi czas niszczał, ale został wyremontowany, jest cennym zabytkiem oraz ważnym świadectwem pamięci o dawnych mieszkańcach.

Choć Wielkie Oczy nie należą do najbardziej znanych miejscowości turystycznych Podkarpacia, ich historia potrafi zaskoczyć. Zabytkowy kościół z cudownym obrazem Matki Bożej Pocieszenia, cerkiew grekokatolicka p.w. św. Mikołaja oraz zachowana synagoga tworzą wyjątkowy obraz miejscowości, w której przez wieki przenikały się różne tradycje i kultury.

To doskonały przystanek podczas zwiedzania Roztocza Wschodniego i pogranicza polsko-ukraińskiego. Wielkie Oczy pozwalają odkryć mniej znane oblicze Podkarpacia – pełne historii, zabytków i miejsc, które zachowały swój autentyczny charakter.

Do poczytania!

Perła Rokoka - Dukla

W cieniu słynnego pałacu Mniszchów i zaledwie kilka kroków od dukielskiego rynku znajduje się jeden z najcenniejszych zabytków sakralnych Podkarpacia – kościół parafialny pw. św. Marii Magdaleny. Choć z zewnątrz świątynia sprawia wrażenie stosunkowo skromnej, jej wnętrze zachwyca bogactwem rokokowych dekoracji, kunsztem rzeźbiarskim i niezwykłą harmonią architektoniczną. Nie bez powodu nazywana jest „perłą rokoka” i uznawana za jeden z najlepiej zachowanych zabytków tego stylu w Polsce.

Początki kościoła sięgają XV wieku. Około 1461 roku w Dukli wzniesiono świątynię posiadającą murowane prezbiterium i drewnianą nawę. Była to budowla gotycka, która od XVI wieku pełniła funkcję kościoła parafialnego dla rozwijającego się miasta leżącego przy ważnym szlaku handlowym prowadzącym na Węgry. Przez niemal trzy stulecia kościół był duchowym centrum Dukli. Tragiczny moment nastąpił w 1738 roku, kiedy wielki pożar miasta poważnie uszkodził świątynię. Odbudowę rozpoczął marszałek wielki koronny Józef Mniszech, a następnie kontynuowali ją Jerzy Wandalin Mniszech i jego żona Maria Amalia z Brühlów. To właśnie dzięki ich fundacji kościół uzyskał obecny wygląd. Przebudowa prowadzona w latach 1742–1765 całkowicie odmieniła dawną gotycką budowlę, nadając jej reprezentacyjny charakter magnackiej fundacji. W kolejnych stuleciach świątynia wielokrotnie doświadczała zniszczeń. Pożary z 1810 i 1885 roku wymagały następnych remontów. Największe szkody przyniosła jednak II wojna światowa. Jesienią 1944 roku, podczas walk związanych z operacją dukielsko-preszowską, kościół znalazł się na linii frontu i został uszkodzony przez ostrzał artyleryjski. Po wojnie przeprowadzono szereg prac konserwatorskich, dzięki którym przywrócono dawny blask wyposażeniu i polichromiom. Szczególnie ważne były restauracje prowadzone w drugiej połowie XX wieku oraz na początku XXI stulecia.

Dzisiejszy kościół jest wyjątkowym przykładem późnobarokowej i rokokowej architektury sakralnej. W jego murach nadal ukryte są fragmenty starszej, gotyckiej świątyni, jednak zasadniczy wygląd budowli pochodzi z XVIII wieku. Historycy sztuki przypuszczają, że projekt przebudowy mógł powstać w kręgu architektów związanych z dworem saskim, być może nawet według koncepcji Gaetana Chiaveriego lub jego współpracowników.

Kościół został wzniesiony na planie wydłużonego prostokąta z węższym, trójbocznie zamkniętym prezbiterium. Charakterystycznym elementem bryły są dwie symetryczne kaplice boczne nakryte kopułami, które nadają świątyni monumentalny i zarazem elegancki wygląd. Fasadę cechuje umiar typowy dla późnego baroku, natomiast prawdziwe bogactwo ujawnia się dopiero po przekroczeniu progu świątyni.

Wnętrze należy do najpiękniejszych rokokowych realizacji w Polsce południowo-wschodniej. Jasna kolorystyka, delikatne ornamenty, bogato rzeźbione ołtarze i harmonijne proporcje tworzą niezwykle spójną kompozycję artystyczną. Szczególną uwagę przyciąga ołtarz główny oraz dekoracje rzeźbiarskie wykonane przez lwowskiego artystę Jana Obrockiego. Figury przedstawiające cnoty chrześcijańskie – Wiarę, Nadzieję, Miłość i Pokutę – należą do najcenniejszych elementów wyposażenia świątyni.

Jednym z najcenniejszych dzieł sztuki znajdujących się w kościele jest nagrobek Marii Amalii z Brühlów Mniszchowej – fundatorki przebudowy świątyni. Monument ten uchodzi za jedno z najwybitniejszych dzieł rzeźby rokokowej w Polsce. Wykonany z wielką dbałością o detal, stanowi nie tylko pamiątkę po właścicielce Dukli, ale również świadectwo wysokiego poziomu artystycznego XVIII-wiecznej sztuki sepulkralnej.

Integralną częścią założenia jest wolno stojąca dzwonnica oraz historyczne ogrodzenie otaczające kościół. Razem tworzą spójny zespół architektoniczny, który harmonijnie wpisuje się w zabytkowe centrum Dukli. W pobliżu znajdują się również pałac Mniszchów, rynek oraz klasztor bernardynów, dzięki czemu zwiedzanie kościoła można połączyć z odkrywaniem najważniejszych atrakcji miasta.

Kościół św. Marii Magdaleny to nie tylko miejsce kultu religijnego, ale również jeden z najcenniejszych zabytków Beskidu Niskiego. Łączy w sobie historię średniowiecznej Dukli, ambicje magnackiego rodu Mniszchów oraz wyjątkowe osiągnięcia sztuki rokokowej. Dla miłośników architektury jest obowiązkowym punktem na mapie Podkarpacia, a dla turystów odwiedzających Duklę stanowi doskonałe wprowadzenie do bogatej historii miasta położonego u wrót Karpat.

Wchodząc do wnętrza świątyni, trudno oprzeć się wrażeniu, że czas zatrzymał się tutaj ponad dwieście lat temu. To właśnie dlatego dukielska fara pozostaje jednym z tych miejsc, które na długo zapadają w pamięć każdemu podróżnikowi.

Do poczytania!

Ładniutka - Cieplice

W północno-wschodniej części Podkarpacia, w gminie Adamówka, leżą Cieplice – miejscowość o bogatej historii związanej z kulturą polską i ukraińską. Najcenniejszym zabytkiem wsi jest dawna greckokatolicka cerkiew Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, która do dziś dominuje w krajobrazie miejscowości i przypomina o wielokulturowej przeszłości regionu.

Cieplice przez wieki należały do obszaru pogranicza polsko-ruskiego. Jeszcze przed II wojną światową miejscowość była zamieszkana głównie przez ludność ukraińską wyznania greckokatolickiego, obok której żyli Polacy i niewielka społeczność żydowska. Według danych z 1939 roku wieś liczyła ponad 3600 mieszkańców, z czego większość stanowili Ukraińcy. Po wojnie sytuacja demograficzna uległa radykalnej zmianie. Wysiedlenia ludności ukraińskiej oraz akcje przesiedleńcze z lat 1945–1947 doprowadziły do zaniku dawnej społeczności greckokatolickiej. Świątynia, która była centrum życia religijnego wsi, przeszła w użytkowanie Kościoła rzymskokatolickiego.

Obecna cerkiew Narodzenia Najświętszej Maryi Panny została wzniesiona w 1904 roku. Powstała na miejscu starszej drewnianej świątyni z 1681 roku, zachowując to samo wezwanie. Była cerkwią parafialną należącą do dekanatu jarosławskiego i stanowiła ważny ośrodek życia religijnego miejscowej ludności greckokatolickiej. Po II wojnie światowej budynek został zaadaptowany na kościół rzymskokatolicki i obecnie pełni funkcję kościoła parafialnego pod wezwaniem św. Apostołów Piotra i Pawła. Dzięki temu świątynia uniknęła losu wielu opuszczonych cerkwi regionu i zachowała się w dobrym stanie.

Cerkiew w Cieplicach jest murowaną budowlą reprezentującą styl ukraiński narodowy, popularny na przełomie XIX i XX wieku. Styl ten łączył tradycje architektury wschodniosłowiańskiej z nowoczesnymi rozwiązaniami konstrukcyjnymi tamtej epoki. W przeciwieństwie do wielu drewnianych cerkwi Podkarpacia budynek wykonano z cegły i otynkowano, co nadawało mu bardziej monumentalny charakter. Bryła świątyni została ukształtowana na planie zbliżonym do krzyża, z wyraźnie zaznaczonym prezbiterium i nawą główną. Elementy kopułowe nawiązują do tradycji cerkiewnej architektury bizantyjsko-ruskiej, podkreślając wschodni charakter budowli. Fasady ozdobiono detalem architektonicznym typowym dla cerkwi z początku XX wieku, z rytmicznie rozmieszczonymi oknami i profilowanymi gzymsami. Mimo znacznych rozmiarów budowla zachowuje lekką, strzelistą sylwetkę dobrze wpisującą się w krajobraz dawnej wsi pogranicza.

Choć świątynia została przystosowana do liturgii rzymskokatolickiej, w jej wnętrzu wciąż można odnaleźć elementy przypominające o pierwotnym przeznaczeniu. Układ przestrzeni oraz część detali architektonicznych zachowały cerkiewny charakter budowli. 

Dziś dawna cerkiew jest nie tylko miejscem kultu, ale także ważnym świadectwem historii regionu. Łączy pamięć o dawnej społeczności greckokatolickiej z współczesnym życiem religijnym mieszkańców Cieplic.

Do poczytania!

Partyzancka bitwa z NKWD - Kuryłówka

Położona w północnej części województwa podkarpackiego Kuryłówka kojarzy się dziś przede wszystkim z malowniczymi terenami doliny Sanu i rozległymi kompleksami leśnymi dawnej Puszczy Sandomierskiej. Jednak historia tej miejscowości jest znacznie bogatsza. Przez stulecia spotykały się tutaj wpływy kultury polskiej i ruskiej, czego najcenniejszym świadectwem pozostaje dawna greckokatolicka cerkiew św. Paraskewii – jedna z najbardziej okazałych świątyń wschodniego obrządku w tej części Podkarpacia.

Kuryłówka należy do najstarszych miejscowości regionu leżajskiego. Osadnictwo na tych terenach rozwijało się już we wczesnym średniowieczu, a okolice obecnej gminy były ważnym obszarem pogranicza polsko-ruskiego. Przez wieki mieszkańcy utrzymywali się głównie z rolnictwa, leśnictwa oraz handlu prowadzonego wzdłuż szlaków biegnących doliną Sanu. W XIX wieku Kuryłówka znajdowała się na styku różnych tradycji religijnych i narodowych. Obok ludności rzymskokatolickiej żyli tutaj wierni obrządku greckokatolickiego, dla których miejscowa cerkiew była centrum życia religijnego i społecznego. Właśnie w tym okresie wieś przeżywała dynamiczny rozwój, czego symbolem stała się budowa nowej, monumentalnej świątyni.

Korzenie parafii sięgają prawdopodobnie XVI wieku. Początkowo funkcjonowała tutaj drewniana cerkiew, która przez wiele pokoleń służyła miejscowym wiernym. Pod koniec XIX wieku uznano jednak, że stara świątynia nie odpowiada już potrzebom rozwijającej się parafii. Zdecydowano więc o budowie nowego, reprezentacyjnego obiektu. Obecną cerkiew wzniesiono w latach 1896–1903 według projektu wybitnego ukraińskiego architekta Wasyl Nahirny, autora około dwustu projektów cerkwi na terenach dawnej Galicji. Inicjatorem budowy był miejscowy proboszcz Tomasz Szumiało. Powstała świątynia należała do najokazalszych cerkwi greckokatolickich w regionie. W 1923 roku wnętrze ozdobiono figuralną polichromią wykonaną pod kierunkiem Pawła Zaporożskiego. Po II wojnie światowej, wskutek zmian demograficznych i wysiedleń ludności ukraińskiej, świątynia została opuszczona. Przez pewien czas pełniła funkcję magazynu gminnej spółdzielni. Dopiero w 1981 roku przekazano ją parafii rzymskokatolickiej, a po przeprowadzeniu remontu zaadaptowano na kościół filialny pw. św. Mikołaja.

Cerkiew w Kuryłówce należy do najciekawszych przykładów tzw. ukraińskiego stylu narodowego w architekturze sakralnej przełomu XIX i XX wieku. Styl ten miał podkreślać odrębność kulturową i religijną społeczności greckokatolickiej, jednocześnie nawiązując do dawnych wzorców architektury bizantyjsko-ruskiej. Budowla została wzniesiona z cegły i otynkowana. Jej monumentalna bryła wyróżnia się na tle zabudowy wsi. Charakterystycznym elementem są rozbudowane kopuły i wieże zwieńczone krzyżami, które nadają świątyni wschodni charakter i sprawiają, że jest ona doskonale widoczna z daleka. Na uwagę zasługuje harmonijna kompozycja bryły. Poszczególne części świątyni zostały starannie wyważone, dzięki czemu budynek zachowuje lekkość mimo swoich znacznych rozmiarów. Elewacje zdobią liczne detale architektoniczne, a całość stanowi przykład wysokiego poziomu sztuki budowlanej przełomu wieków. W skład zespołu cerkiewnego wchodzi również murowana dzwonnica z 1912 roku, usytuowana na północ od świątyni. Razem z cerkwią tworzy ona jeden z najbardziej charakterystycznych zabytkowych zespołów sakralnych w powiecie leżajskim.

Wybuch I wojny światowej w 1914 roku przyniósł mieszkańcom wielkie zniszczenia. Przez Podkarpacie wielokrotnie przetaczał się front rosyjsko-austriacki, a okolice Leżajska znalazły się w strefie działań wojennych. Rekwizycje żywności, przemarsze wojsk oraz epidemie znacząco pogorszyły warunki życia ludności. Wielu mieszkańców zostało powołanych do armii austro-węgierskiej i walczyło na różnych frontach Europy. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku Kuryłówka znalazła się w granicach odrodzonego państwa polskiego. Okres międzywojenny przyniósł stopniową odbudowę gospodarczą oraz rozwój życia społecznego i religijnego. 

Wrzesień 1939 roku rozpoczął kolejny tragiczny rozdział w historii miejscowości. Po niemieckiej agresji na Polskę region znalazł się pod okupacją niemiecką. W okolicznych lasach działały struktury polskiego podziemia niepodległościowego, a mieszkańcy wspierali partyzantów dostarczając żywność, schronienie i informacje. Szczególnie aktywne były oddziały Narodowej Organizacji Wojskowej oraz Armii Krajowej. Okoliczne lasy stanowiły naturalne zaplecze dla działalności konspiracyjnej. W czasie okupacji wielu mieszkańców angażowało się w ruch oporu, narażając się na represje ze strony niemieckich władz - we wrześniu 1942 r. wieś została spacyfikowana przez oddziały niemieckie, wielu mieszkańców trafiło do obozu koncentracyjnego na Majdanku, skąd już nie wrócili. Wtedy też zlikwidowano miejscową ludność żydowską. Latem 1944 roku Niemcy zostali wyparci przez Armię Czerwoną. Dla wielu mieszkańców nie oznaczało to jednak końca walki. Na miejsce niemieckiego aparatu terroru wkroczyło NKWD, które rozpoczęło aresztowania żołnierzy polskiego podziemia niepodległościowego oraz osób uznawanych za przeciwników nowej, komunistycznej władzy. W odpowiedzi na represje w regionie ponownie zaczęły działać oddziały podziemia antykomunistycznego.

Najbardziej znanym wydarzeniem w historii miejscowości jest Bitwa pod Kuryłówką, która rozegrała się 7 maja 1945 roku, już po formalnym zakończeniu działań wojennych w Europie. Wczesnym rankiem patrol Narodowej Organizacji Wojskowej natknął się w okolicach wsi na oddział NKWD. Wymiana ognia szybko przerodziła się w regularną bitwę. Dowództwo obrony objął major Franciszek Przysiężniak „Ojciec Jan”, jeden z najbardziej znanych dowódców podziemia niepodległościowego na Rzeszowszczyźnie. Do walki włączyły się także oddziały Stanisława Pelczara „Majki” oraz Józefa Zadzierskiego „Wołyniaka”. W ciągu całego dnia żołnierze NKWD trzykrotnie próbowali zdobyć wieś. Wszystkie ataki zostały odparte przez polskich partyzantów. Wieczorem, przewidując nadejście kolejnych sowieckich posiłków, dowódcy NOW podjęli decyzję o wycofaniu oddziałów z Kuryłówki. Według większości źródeł straty NKWD wyniosły około 57 zabitych, natomiast po stronie polskiej poległo siedmiu żołnierzy, a pięciu zostało ciężko rannych. Było to jedno z największych zwycięstw polskiego podziemia nad siłami sowieckimi po zakończeniu II wojny światowej. Następnego dnia do Kuryłówki wkroczyła karna ekspedycja NKWD. Sowieci dokonali brutalnej pacyfikacji miejscowości. Zamordowano ośmiu mieszkańców, spalono znaczną część zabudowy, a wielu ludzi utraciło cały swój dobytek. Część mieszkańców zdołała wcześniej opuścić wieś wraz z wycofującymi się oddziałami podziemia, co prawdopodobnie ograniczyło skalę tragedii.

Bitwa pod Kuryłówką i późniejsza pacyfikacja zajmują szczególne miejsce w pamięci mieszkańców regionu. Dziś wydarzenia te upamiętniają pomniki, tablice pamiątkowe oraz coroczne uroczystości rocznicowe. Nazwa Kuryłówki została także umieszczona na tablicach Grobu Nieznanego Żołnierza w Warszawie jako symbol oporu przeciwko sowieckiemu terrorowi po zakończeniu II wojny światowej.

Do poczytania!

Smutna pamiątka historii - Wola Niżna

Wśród malowniczych wzgórz Beskidu Niskiego, nad spokojnym nurtem Jasiołki, leży Wola Niżna – niewielka wieś w gminie Jaśliska, której dzieje odzwierciedlają skomplikowaną historię całego pogranicza polsko-ruskiego. Choć dziś jest to spokojna miejscowość licząca zaledwie kilkuset mieszkańców, przez stulecia była ważnym ośrodkiem kultury łemkowskiej i życia religijnego regionu.

Początki Woli Niżnej sięgają XV wieku. Wieś została lokowana w 1454 roku przez biskupów przemyskich i początkowo nosiła nazwę Wola Iwanszowa lub Iwanszówka, od imienia pierwszego sołtysa – Iwansza Wołocha. W późniejszych dokumentach funkcjonowała jako Wola Jaśliska. W XVI wieku z większej osady wyodrębniła się Wola Wyżna. Od tego czasu dawna Wola Jaśliska została podzielona na dwie wsie, które istnieją do dziś. Przez kolejne stulecia miejscowość należała do dóbr biskupów przemyskich i rozwijała się jako wieś rolnicza zamieszkana głównie przez ludność ruską, później określaną jako Łemkowie.

Pod koniec XIX wieku Wola Niżna liczyła ponad pięciuset mieszkańców. Trudne doświadczenia przyniosły obie wojny światowe. Szczególnie dramatyczny był okres powojenny, kiedy w latach 1945–1947 większość miejscowej ludności łemkowskiej została wysiedlona najpierw do Związku Radzieckiego, a następnie w ramach Akcji „Wisła” na ziemie zachodnie i północne Polski. Wraz z mieszkańcami zanikła część dawnej kultury, jednak jej ślady do dziś są widoczne w krajobrazie i zabytkach wsi.

Najcenniejszym zabytkiem miejscowości jest dawna greckokatolicka cerkiew pw. św. Mikołaja, wzniesiona w 1812 roku. Obecnie pełni funkcję kościoła filialnego parafii w Jaśliskach.

Świątynia reprezentuje charakterystyczną dla Łemkowszczyzny architekturę sakralną. Wzniesiona została na planie trójdzielnym, z wyraźnie wyodrębnionym prezbiterium, nawą i babińcem. Jej bryła harmonijnie wpisuje się w beskidzki krajobraz. Z zewnątrz uwagę zwracają proporcjonalne dachy i tradycyjna forma typowa dla cerkwi zachodniołemkowskich.

Wnętrze zachowało wyjątkowy klimat dawnej świątyni wschodniego obrządku. Szczególną wartość posiada ikonostas oraz polichromia wykonana na początku XX wieku przez Michała Bogdańskiego. Dzięki pracom konserwatorskim zachowano wiele oryginalnych elementów wyposażenia, które przypominają o wielokulturowej historii regionu.

Obok świątyni znajduje się miejsce związane z jedną z najbardziej dramatycznych historii powojennej Łemkowszczyzny. Spoczywa tam ksiądz Wołodymyr Kostyszyn, ostatni greckokatolicki proboszcz parafii w Woli Niżnej. W kwietniu 1946 roku, podczas działań wojskowych prowadzonych na terenach zamieszkiwanych przez Łemków, duchowny został śmiertelnie postrzelony przez żołnierzy Wojska Polskiego. Okoliczności jego śmierci do dziś pozostają bolesnym symbolem napięć i tragedii, które dotknęły mieszkańców Beskidu Niskiego po zakończeniu II wojny światowej.

Dla lokalnej społeczności oraz wysiedlonych Łemków ksiądz Kostyszyn stał się symbolem utraconego świata dawnej Łemkowszczyzny. Na miejscu jego pochówku znajduje się upamiętnienie ufundowane przez dawnych mieszkańców wsi i ich potomków. To ważne miejsce pamięci przypomina o losach ludzi, których życie zostało naznaczone wojną, przesiedleniami i politycznymi konfliktami.

Dzisiejsza Wola Niżna jest cichą, malowniczą miejscowością położoną na trasie prowadzącej przez Beskid Niski. Dla turystów stanowi interesujący przystanek podczas wędrówek po okolicach Jaśliskiego Parku Krajobrazowego. Dawna cerkiew św. Mikołaja, stare cmentarze i ślady kultury łemkowskiej tworzą wyjątkową atmosferę miejsca, w którym historia wciąż jest obecna na każdym kroku.

Do poczytania!

W dolinie Dolnego Sanu - Dąbrowica

Podkarpacie to region pełen spokojnych, nieco zapomnianych miejsc, gdzie historia przeplata się z krajobrazem i kulturą pogranicza. Jednym z takich miejsc jest Dąbrowica, niewielka wieś położona w powiecie leżajskim, na styku Doliny Dolnego Sanu i Płaskowyżu Tarnogrodzkiego.

Choć dziś liczy zaledwie kilkuset mieszkańców, jej dzieje są bogate i naznaczone wydarzeniami, które odbiły się echem w całym regionie. 

Początki Dąbrowicy sięgają przełomu XV i XVI wieku. Pierwsza udokumentowana wzmianka o miejscowości pochodzi z 1589 roku, kiedy funkcjonowała pod nazwą Dambrowicza. Już wtedy była to wieś rolnicza, dysponująca znacznym areałem gruntów uprawnych. 

W kolejnych stuleciach miejscowość przechodziła z rąk do rąk – należała między innymi do wpływowego rodu Sieniawskich, a później do książąt Czartoryskich. Nie brakowało jednak dramatycznych wydarzeń – w 1624 roku Dąbrowica została zniszczona podczas najazdu tatarskiego, co było typowym losem wielu osad tej części Rzeczypospolitej.

Pomimo zniszczeń wieś odradzała się. W XVII wieku istniały tu już liczne gospodarstwa, a pod koniec XIX wieku Dąbrowica była stosunkowo dużą osadą – liczącą ponad tysiąc mieszkańców. W XX wieku historia wsi ponownie nabrała dramatycznego charakteru. W okresie okupacji niemieckiej w jej okolicach doszło do walk partyzanckich. Po II wojnie światowej ogromny wpływ na strukturę społeczną miejscowości miały wysiedlenia ludności greckokatolickiej, co zmieniło charakter kulturowy regionu.

Najważniejszym zabytkiem wsi jest dawna cerkiew greckokatolicka pw. św. Paraskewy, która dziś pełni funkcję kościoła rzymskokatolickiego pw. św. Michała Archanioła. Historia świątyni zaczyna się w XVII wieku. W latach 1664–1667 wzniesiono tu pierwszą, drewnianą cerkiew. Jej fundacja była możliwa dzięki nadaniu ziemi pod budowę przez Mikołaja Hieronima Sieniawskiego. Drewniana świątynia odpowiadała tradycji architektury cerkiewnej regionu i przez ponad dwa stulecia była ważnym ośrodkiem życia religijnego dla miejscowej ludności ruskiej (greckokatolickiej).

Na początku XX wieku zdecydowano się na budowę nowej, murowanej świątyni. Obecna cerkiew została wzniesiona w 1906 roku według projektu znanego architekta Wasyla Nahirnego. Budowla stanowi doskonały przykład poszukiwań tzw. narodowego stylu ukraińskiego, który łączył tradycję cerkiewną z elementami klasycyzmu.

Świątynia została wybudowana na planie krzyża łacińskiego, jest orientowana. Jednonawowa, z prezbiterium zamkniętym półkoliście. Na przecięciu ramion krzyża na wysokim tamburze znajduje się majestatyczna kopuła. Elewacja zdobiona jest pilastrami i belkowaniem. Fasadę frontową ozdabia czterokolumnowy portyk z tympanonem, na którego polu znajduje się data budowy oraz napis Bóg jest z nami, zapisany cyrylicą.

Dramatycznie potoczyły się losy budowniczego świątyni, ks. Mykoły Dobriańskiego, który został zamordowany 26 czerwca 1944 r., prawdopodobnie przez żołnierzy Narodowego Zjednoczenia Zbrojnego. Wtedy też zginęło kilkunastu innych mieszkańców pochodzenia rusińskiego.

Po wysiedleniach ludności grekokatolickiej z 1947 r. cerkiew pozostała zamknięta, dopiero w 1952 r. przejęła ją parafia rzymskokatolicka i nadano jej wezwanie św. Michała. Obecnie pełni rolę kościoła filialnego dla parafii w Kolonii Polskiej. Wewnątrz zachowało się częściowo wyposażenie cerkiewne, w tym ikonostas i ołtarze boczne, wykonane przez Edwarda Totha, specjalnie w tym celu sprowadzonego do Dąbrowicy.  

Jadąc w stronę Kuryłówki i Leżajska po drodze w lesie mijamy niedużą drewnianą kaplicę. Okazuje się, że nie jest to pierwsze miejsce, gdzie ta budowla stoi. 

Kaplicę tę końcem XIX wieku ufundowali Czartoryscy dla ludności rzymskokatolickiej jako kościół filialny parafii w Sieniawie. Pierwotnie stała w tym miejscu, gdzie dziś stoi dawna cerkiew. W obecne miejsce została przeniesiona w 1900 r. Jest to prosta konstrukcja jednonawowa z wyodrębnionym prezbiterium, z wejściem bocznym, z małą zakrystią. Całość zbudowano w drewnie i oszalowano deskami. Zwieńczeniem dachu krytego ceramiczną dachówką jest sygnaturka z małą "cebulą".

Początkiem XXI wieku kaplicę odnowiono i włączono w obręb trasy turystyczno- krajoznawczej Dąbrowica- Słoboda "Ślady Przeszłości".

Do poczytania!