Na północno-wschodnim krańcu Polski, w województwie podlaskim, leży Puńsk – miejscowość, którą śmiało można nazwać stolicą litewskiej mniejszości w Polsce. Choć dziś jest wsią, w przeszłości posiadał prawa miejskie i od wieków stanowi centrum życia kulturalnego Litwinów w naszym kraju. Spacerując ulicami Puńska, łatwo poczuć się jak za granicą - język litewski słychać tu na każdym kroku, a lokalne szyldy i rozmowy mieszkańców przypominają, że to miejsce ma wyjątkowy charakter.
Najstarsze ślady osadnictwa na tych terenach sięgają nawet 10 tysięcy lat p.n.e. We wczesnym średniowieczu ziemie te zamieszkiwali Jaćwingowie, nie tworząc jednak struktur państwowych, nawet nie wypracowali pisma. Litwini zamieszkują okolice Puńska od stuleci, tworząc swoistą „Małą Litwę” w granicach Rzeczypospolitej. Ich obecność jest efektem kolonizacji tych ziem w XV wieku, kiedy przybywali tu z okolic Merkini i Punii. Dzięki silnej integracji, dbałości o edukację, wsparciu państwa litewskiego i aktywności kulturalnej, społeczność ta zachowała swoją tożsamość mimo zmieniających się granic. Według spisu z 2011 roku aż 75,7% mieszkańców gminy Puńsk to Litwini - sytuacja wyjątkowa w skali kraju, gdzie mniejszość narodowa jest większością.
Dokumenty z 1606 r. wspominają o mieszczanach puńskich, w 1612 r. Puńsk nazwany jest miastem. Prawa miejskie na prawie magdeburskim otrzymał dopiero w 1648 r. z rąk króla Władysława IV Wazy. Wcześniej, w 1597 r. został ufundowany kościół i parafia, jednak z zastrzeżeniem, że proboszczem może być tylko ksiądz znający język litewski.
W wyniku III zaboru w 1795 r. Puńsk trafił w ręce pruskie, od 1807 r. był częścią Księstwa Warszawskiego, by od 1815 r. trafić w ręce Rosjan. W 1853 r. stracił prawa miejskie. Po powstaniu styczniowym był jednym z punktów przerzutowych dla litewskich nosicieli książek.
Po I wojnie światowej wybuchły walki pomiędzy Polską a Litwą o Sudowię (inna nazwa Jećmierzy). 19 lipca 1920 r. wojska litewskie w sojuszu z bolszewikami zajmują Puńsk, który wraca do Polski odbity przez wojska polskie już po bitwie warszawskiej. W dwudziestoleciu międzywojennym działały tu, m.in. Stowarzyszenie św. Kazimierza, które z założenia miało na uwadze sprawy Kościoła, Stowarzyszenie „Rytas” – troszczyło się o litewskie szkolnictwo czy Spółdzielnia Rolnicza „Talka”. Większość mieszkańców było wyznawcami religii mojżeszowej. Wielki pożar w 1934 przyczynił się do odbudowy miejscowości według nowych założeń urbanistycznych, nadających charakter miasteczka.
Litewska kultura jest tu żywa i pielęgnowana. Działa Dom Kultury Litewskiej, organizujący festiwale, koncerty, warsztaty językowe i artystyczne. W Puńsku odbywają się m.in. Festiwal Kultury Litewskiej, konkursy piosenki, przeglądy teatrów stodolanych – tradycji sięgającej XIX wieku. W skansenie wsi litewskiej można zobaczyć zabudowę z przełomu XIX i XX wieku, poznać dawne zwyczaje i spróbować litewskich specjałów. We wsi działają szkoły (podstawowa i średnia), w których językiem wykładowym jest właśnie litewski.
Centralnym punktem Puńska jest imponujący kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, wzniesiony w latach 1877–1881 w stylu neogotyckim. Konsekrowany był przez biskupa sejneńskiego Piotra Pawła Wierzbowskiego w 1887 r. Świątynia z cegły i kamienia, częściowo nieotynkowana, zachwyca surową elegancją i strzelistymi wieżami o wysokości 35 metrów. W lewej wieży zawieszone są dzwony. Wnętrze kryje piękne witraże, drewniane ołtarze oraz litewskie ornamenty i hafty, które podkreślają lokalny charakter miejsca. Msze odprawiane są w dwóch językach – polskim i litewskim, co dodatkowo świadczy o wielokulturowości regionu.
Główny ołtarz, wykonany z dębu, zdobią rzeźby Chrystusa, Maryi, św. Jana i Magdaleny. Zamontowano go w czasach urzędowania ks. Motieiusa Simonaitisa. W bocznych nawach znajdują się ołtarze zamontowane za ks. Simonaisa Norkeviciusa- Norkusa w których zamontowano obrazy Matki Bożej Miłosierdzia i św. Jerzego walczącego ze smokiem.
Całość dopełniają chorągwie i serwety z litewskimi haftami – unikalny detal, który łączy sacrum z lokalną tradycją. Zwracają uwagę napisy w języku litewskim.
Poniżej na zdjęciu przepiękne zwieńczenie chrzcielnicy ze sceną Chrztu Pańskiego z dużą figurą gołębicy, jeszcze niżej chorągwie procesyjne z napisami w języku litewskim.
Poniżej tablica upamiętniająca proboszcza puńskiego, ks. Kazimierasa Jonkaitisa, budowniczego tej świątyni.
Od zewnątrz wrażenie robi różowy kolor szkarp wzmacniających konstrukcję kościoła - raczej nie jest to kolor często używany na budynkach sakralnych.
Do poczytania!
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz