20 listopada 2026

Wieś maziarzy - Łosie

W dolinie potoku Łosianka, wśród łagodnych wzgórz Beskidu Niskiego, leży Łosie – niewielka, ale niezwykle interesująca wieś łemkowska w gminie Ropa, w powiecie gorlickim. To miejsce, którego historia nierozerwalnie związana jest z kulturą Łemków, dawnymi tradycjami rzemieślniczymi oraz niezwykłym zajęciem jego mieszkańców – maziarstwem. Łosie przez dziesięciolecia należało do najzamożniejszych wsi łemkowskich, a jego mieszkańcy ze swoimi charakterystycznymi wozami docierali do odległych zakątków Europy. Współczesne Łosie zachowało wiele śladów dawnej świetności. Szczególne miejsce zajmuje drewniana cerkiew greckokatolicka Narodzenia Bogarodzicy, będąca jednym z najciekawszych przykładów sakralnej architektury łemkowskiej w tej części Beskidu Niskiego.



Początki Łosia sięgają średniowiecza. Wieś powstała w 1359 roku na prawie niemieckim jako własność królewska, a następnie została nadana Janowi Gładyszowi, przedstawicielowi możnego rodu Gładyszów, który odegrał istotną rolę w zagospodarowaniu ziemi gorlickiej. Trudne warunki naturalne i gospodarcze sprawiły, że pierwotna osada z czasem uległa wyludnieniu. W 1524 roku Łosie zostało ponownie lokowane, tym razem na prawie wołoskim. Był to system osadniczy charakterystyczny dla karpackich terenów zamieszkiwanych przez ludność wołoską i ruską. W kolejnych stuleciach wieś zmieniała właścicieli. W XVI wieku znalazła się w rękach Branickich, a w 1599 roku przeszła na własność Potockich. Jan Potocki utworzył tak zwany kres klimkowski, obejmujący kilka sąsiadujących ze sobą wsi łemkowskich. W 1643 roku Łosie i Leszczyny przypadły Wacławowi Potockiemu, znanemu poecie polskiego baroku, autorowi między innymi Wojny chocimskiej. W XVII wieku Łosie było już dobrze rozwiniętą osadą. Z dokumentów wynika, że w 1581 roku znajdowało się tutaj dziesięć łanów kmiecych, cerkiew i gospodarstwo parocha. W 1629 roku odnotowano trzynaście gospodarstw, sołtysa oraz gospodarstwo duchownego.



Największą sławę Łosie zdobyło jednak dzięki maziarstwu, czyli produkcji i obwoźnemu handlowi mazią oraz różnego rodzaju smarami. Zajęcie to przez pokolenia stanowiło podstawę utrzymania wielu mieszkańców. Początkowo maź otrzymywano w procesie suchej destylacji drewna, przede wszystkim sosnowych odpadów. Wytwarzany w ten sposób produkt wykorzystywano przede wszystkim do smarowania osi drewnianych wozów, ale znajdował również zastosowanie w gospodarstwie domowym, rzemiośle i medycynie ludowej. Sytuacja zmieniła się wraz z rozwojem przemysłu naftowego w drugiej połowie XIX wieku. Mieszkańcy Łosia zaczęli wykorzystywać produkty pochodzenia naftowego, a ich działalność handlowa nabrała znacznie większego rozmachu. Wędrowni handlarze sprzedawali smary techniczne i oleje, docierając do odległych miejscowości Galicji, Królestwa Polskiego, na Węgry, Litwę, Łotwę, a nawet do Siedmiogrodu. Wyprawy odbywały się specjalnie przystosowanymi wozami, nazywanymi sekerami. Były one wyposażone w beczki z towarem i przykryte charakterystyczną płócienną budą. Wiosną maziarze opuszczali rodzinną wieś, aby przez kolejne miesiące prowadzić handel w odległych regionach. Skalę tego zjawiska najlepiej obrazuje rok 1934, kiedy na szlaki handlowe wyruszyło z Łosia aż 335 wozów maziarskich. Handel ten przynosił mieszkańcom znaczne dochody, co wpływało również na wygląd wsi. Powstawały okazalsze domy, a Łosie zaczęło wyróżniać się na tle innych łemkowskich osad zamożnością swoich mieszkańców. Maziarstwo nie było jedynie sposobem zarobkowania. Stało się elementem lokalnej tożsamości, który ukształtował kulturę, obyczaje i architekturę miejscowości. Dzisiaj o tej niezwykłej historii przypomina Zagroda Maziarska, będąca oddziałem Muzeum Dwory Karwacjanów i Gładyszów w Gorlicach. W jej skład wchodzą tradycyjne drewniane budynki, w tym chyża z 1899 roku, spichlerz i budynki gospodarcze. W ekspozycji można zobaczyć między innymi oryginalne wozy maziarskie oraz przedmioty związane z dawnym handlem. Warto pamiętać, że powojenne dzieje Łosia przyniosły dramatyczne zmiany. W 1947 roku, w ramach akcji „Wisła”, większość miejscowej ludności łemkowskiej została przymusowo wysiedlona na zachodnie i północne ziemie Polski. Po 1956 roku część Łemków powróciła do rodzinnej miejscowości. Dawny świat maziarzy i łemkowskiej społeczności został jednak nieodwracalnie zmieniony.



Najcenniejszym zabytkiem sakralnym Łosia jest drewniana cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem Narodzenia Bogarodzicy. Świątynia znajduje się w centrum miejscowości, w sąsiedztwie Zagrody Maziarskiej, i stanowi jeden z najważniejszych elementów miejscowego krajobrazu kulturowego. Obecna cerkiew została wzniesiona w 1810 roku z fundacji hrabiego Stanisława Siemieńskiego z Biecza, ówczesnego właściciela wsi. Nie była to jednak pierwsza świątynia w tym miejscu. Dokumenty potwierdzają istnienie cerkwi w Łosiu już w XVI wieku, a więc miejscowa wspólnota greckokatolicka posiadała znacznie starszą tradycję.



Cerkiew jest świątynią drewnianą, wzniesioną w konstrukcji zrębowej, orientowaną, czyli zwróconą prezbiterium ku wschodowi. Reprezentuje północny, schyłkowy typ cerkwi łemkowskiej. Jej architektura łączy tradycyjny układ przestrzenny z rozwiązaniami charakterystycznymi dla późniejszych przemian budownictwa cerkiewnego. Pierwotnie cerkiew miała typowy dla tradycyjnego budownictwa łemkowskiego układ trójdzielny. Składała się z prezbiterium, nawy i babińca. Poszczególne części budowli zostały zestawione wzdłuż jednej osi, a ich odrębność podkreślono zróżnicowaniem brył i zwieńczeń. Ważne zmiany w wyglądzie świątyni nastąpiły w 1928 roku. Wówczas znacznie powiększono nawę, dobudowując po jej bokach dodatkowe części, a przy prezbiterium wzniesiono dwie zakrystie. W rezultacie cerkiew uzyskała plan zbliżony do krzyża.
W tym samym czasie ściany budowli otynkowano. Kolejne prace remontowe przeprowadzono w 1952 roku, kiedy ponownie pokryto je tynkiem. Dopiero w latach osiemdziesiątych XX wieku usunięto tynki i przywrócono ścianom drewniany charakter, obijając je gontem. 


Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów cerkwi jest wieża wzniesiona nad babińcem. Ma konstrukcję słupowo-ramową i zwieńczona jest izbicą o pochyłych ścianach. U jej podstawy znajduje się zachata, czyli rodzaj zadaszonego obejścia. Nad nawą i prezbiterium wznoszą się kopuły namiotowe, których dolne partie mają charakterystyczne uskoki. Całość wieńczą baniaste hełmy z pseudolatarniami i makowicami, zakończone żelaznymi krzyżami. Sylwetka świątyni, z charakterystyczną wieżą oraz kilkoma wyraźnie wyodrębnionymi zwieńczeniami, doskonale wpisuje się w tradycję drewnianej architektury sakralnej Łemkowszczyzny.



Warto zwrócić uwagę również na kamienny mur otaczający cerkiew. Jego górna część zabezpieczona jest gontowym daszkiem. Wejście na teren przycerkiewny prowadzi przez murowaną bramę-dzwonnicę z 1876 roku, zwieńczoną trzema kopułami. Jest ona ważnym elementem całego zespołu architektonicznego.


Równie interesujące jak zewnętrzna bryła świątyni jest jej wyposażenie i wystrój wnętrza. Najważniejszym elementem jest kompletny, czterorzędowy ikonostas pochodzący z przełomu XVIII i XIX wieku. Oddziela on nawę od prezbiterium, pełniąc jednocześnie funkcję liturgiczną i symboliczną. Jego konstrukcja oraz rozmieszczenie ikon nawiązują do tradycji bizantyjskiej, charakterystycznej dla Kościołów wschodnich. Szczególnie cenne są niektóre ikony, w tym wizerunki Bogarodzicy i świętego Mikołaja, które datowane są prawdopodobnie na XVII wiek. Oznacza to, że część wyposażenia świątyni może być starsza niż sama obecna cerkiew.



Ściany i stropy zdobi polichromia figuralna i ornamentalna wykonana w 1935 roku przez Mikołaja Galankę. Jej obecność nadaje wnętrzu wyjątkowy charakter, łącząc dekorację malarską z tradycją ikonograficzną obrządku wschodniego. W nawie znajdują się również dwa bogato zdobione ołtarze boczne o charakterze barokowym. Ich obecność jest interesującym świadectwem przenikania się tradycji artystycznych w świątyniach greckokatolickich na Łemkowszczyźnie. Wyposażenie cerkwi stanowi cenny zespół zabytków, dokumentujący zarówno religijność dawnych mieszkańców Łosia, jak i przemiany artystyczne zachodzące w regionie na przestrzeni kolejnych stuleci.



Historia świątyni w Łosiu, podobnie jak dzieje wielu cerkwi na Łemkowszczyźnie, została naznaczona wydarzeniami II wojny światowej i powojennymi wysiedleniami. Po 1947 roku, kiedy większość miejscowych Łemków została zmuszona do opuszczenia rodzinnej wsi, cerkiew zaczęła służyć wiernym obrządku rzymskokatolickiego. Od 1968 roku była użytkowana wspólnie przez katolików obrządku łacińskiego i greckokatolickiego. W latach dziewięćdziesiątych XX wieku świątynia przeszła na własność parafii greckokatolickiej. Dzisiaj pozostaje czynną cerkwią i jest ważnym miejscem życia religijnego odradzającej się wspólnoty łemkowskiej. Parafia obejmuje również Ropę i Klimkówkę.



Łosie to jedna z tych beskidzkich miejscowości, w których historia nie jest jedynie opowieścią o dawnych wydarzeniach, ale pozostaje widoczna w krajobrazie, architekturze i lokalnej tradycji. Drewniana cerkiew Narodzenia Bogarodzicy przypomina o wielowiekowej obecności Łemków i ich kulturze religijnej. Zagroda Maziarska opowiada z kolei o niezwykłej przedsiębiorczości mieszkańców, którzy dzięki handlowi smarami potrafili dotrzeć do najodleglejszych zakątków Europy. Zachowane drewniane domy i zabudowania gospodarcze pozwalają dostrzec ślady dawnej zamożności miejscowości. Spacer po Łosiu jest więc nie tylko okazją do poznania pięknego zakątka Beskidu Niskiego, ale również podróżą do świata dawnej Łemkowszczyzny – świata, który mimo dramatycznych wydarzeń XX wieku pozostawił po sobie niezwykle bogate dziedzictwo.

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz