Na Tanwią - Dąbrówka

Położona nad Tanwią Dąbrówka w powiecie niżańskim należy do tych miejscowości, które na pierwszy rzut oka wydają się spokojnymi, typowo podkarpackimi wsiami. Jednak jej historia jest znacznie bogatsza, niż mogłoby się wydawać. Przez stulecia spotykały się tutaj dwie kultury – polska i ruska – czego najcenniejszym świadectwem pozostaje dawna drewniana cerkiew, dziś pełniąca funkcję kościoła rzymskokatolickiego. To jeden z najciekawszych przykładów drewnianej architektury sakralnej północnego Podkarpacia.

Początki Dąbrówki sięgają XVII wieku i są związane z rozwojem dóbr należących do właścicieli pobliskiego Ulanowa. Wieś powstała prawdopodobnie jako osada służebna, a jej nazwa wywodzi się od rozległych dąbrów, czyli lasów dębowych, które porastały okolice doliny Tanwi. W drugiej połowie XVII oraz w XVIII wieku do Dąbrówki sprowadzono ludność ruską wyznania greckokatolickiego. Według miejscowej tradycji byli to osadnicy przybyli z okolic Lwowa, zatrudnieni przy budowie dworu w pobliskim Zarzeczu. Po zakończeniu prac część z nich osiedliła się właśnie tutaj, tworząc zwartą społeczność, która przez kolejne pokolenia zachowała własny obrządek, kulturę i tradycje. Wkrótce powstała parafia greckokatolicka, która stała się centrum życia religijnego mieszkańców.

Przez następne dwa stulecia Dąbrówka rozwijała się jako wielokulturowa wieś pogranicza. Polacy i Rusini żyli obok siebie, utrzymując się głównie z rolnictwa, hodowli oraz pracy w okolicznych lasach. Bliskość Tanwi sprzyjała również pozyskiwaniu drewna oraz jego spławowi do Sanu.

Po II wojnie światowej sytuacja całkowicie się zmieniła. W wyniku wysiedleń ludności ukraińskiej oraz akcji „Wisła” parafia greckokatolicka przestała istnieć. Opuszczona cerkiew została przejęta przez Kościół rzymskokatolicki i do dziś służy miejscowej parafii pod wezwaniem św. Onufrego i Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny. Dzięki temu zabytkowa świątynia uniknęła zniszczenia i nadal pozostaje najważniejszym zabytkiem miejscowości.

Najcenniejszym zabytkiem Dąbrówki jest drewniana cerkiew, wzniesiona w połowie XIX wieku jako świątynia greckokatolicka pod wezwaniem św. Onufrego. Jej budowa była efektem rozwoju miejscowej parafii oraz wzrostu liczby wiernych obrządku wschodniego. Święty Onufry od wieków cieszył się szczególnym kultem w Kościele wschodnim jako patron pustelników i życia ascetycznego. Wybór tego wezwania doskonale wpisywał się w duchowość miejscowej społeczności ruskiej.

Po likwidacji parafii greckokatolickiej świątynia została zaadaptowana do potrzeb liturgii rzymskokatolickiej. Zmieniono część wyposażenia, zachowując jednak samą bryłę budynku oraz wiele elementów jego pierwotnego charakteru. Współcześnie kościół nosi wezwanie św. Onufrego i Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny, przypominając o dwóch tradycjach religijnych, które przez wieki współistniały w tej części Podkarpacia.

Świątynia reprezentuje charakterystyczny dla północnego Podkarpacia typ drewnianej architektury cerkiewnej, łączącej wpływy budownictwa ruskiego z elementami architektury zachodniej. Kościół został wzniesiony w konstrukcji zrębowej z drewna, na kamiennej podmurówce. Budowlę przykrywają wysokie dachy pokryte obecnie blachą, które pierwotnie kryte były gontem. Bryła świątyni jest harmonijna i proporcjonalna, z wyraźnie wydzielonym prezbiterium oraz nawą.

Od frontu uwagę zwraca wieża o konstrukcji słupowej, zwieńczona izbicą oraz hełmem z krzyżem. Jest ona charakterystycznym elementem drewnianych świątyń pogranicza polsko-ruskiego. Dawniej pełniła nie tylko funkcję reprezentacyjną, ale również dzwonnicy oraz punktu orientacyjnego dla mieszkańców. Wnętrze zachowało tradycyjny układ przestrzenny dawnej cerkwi. Choć po zmianie obrządku usunięto ikonostas, nadal można odnaleźć elementy świadczące o pierwotnym przeznaczeniu budowli. Zachowały się fragmenty dawnego wyposażenia, zabytkowe ołtarze oraz cenne detale stolarskie wykonane przez miejscowych cieśli. Szczególną uwagę zwracają drewniany strop, profilowane belki oraz kunsztownie wykonana więźba dachowa. Mimo stosunkowo skromnej dekoracji architektonicznej świątynia zachwyca doskonałymi proporcjami i wysokim poziomem wykonania. Jest przykładem harmonijnego połączenia funkcjonalności z pięknem tradycyjnego budownictwa drewnianego.

Kościół otacza zabytkowy cmentarz, na którym zachowały się stare nagrobki przypominające o wielokulturowej historii Dąbrówki. Można odnaleźć zarówno groby mieszkańców wyznania rzymskokatolickiego, jak i ślady dawnej społeczności greckokatolickiej. To cenne świadectwo historii pogranicza oraz wspólnego życia dwóch tradycji religijnych. Malownicze położenie świątyni wśród starych drzew dodatkowo podkreśla jej wyjątkowy charakter. Cały zespół tworzy jedną z najbardziej klimatycznych drewnianych świątyń w powiecie niżańskim.

Dąbrówka to miejsce, które pozwala odkryć mniej znane oblicze Podkarpacia. Zachowana dawna cerkiew przypomina o wielokulturowej historii regionu, a jej drewniana architektura stanowi przykład wysokiego kunsztu dawnych budowniczych. Spacer po okolicy, wizyta nad Tanwią oraz zwiedzanie zabytkowej świątyni pozwalają lepiej zrozumieć dzieje tej części dawnej Rzeczypospolitej, gdzie przez wieki spotykały się różne tradycje, języki i wyznania. Dla miłośników historii, architektury drewnianej i spokojnych zakątków Podkarpacia Dąbrówka jest miejscem zdecydowanie wartym odwiedzenia.

Do poczytania!