Nie tylko zło - Bełżec

Położony na Roztoczu Wschodnim Bełżec to miejscowość, która na pierwszy rzut oka może wydawać się spokojną, typową wsią południowo‑wschodniej Polski. Jednak jej dzieje są wyjątkowo bogate i naznaczone zarówno rozwojem, jak i dramatycznymi wydarzeniami historii. Dziś Bełżec przyciąga turystów nie tylko ze względu na swoje położenie, ale także dzięki cennym zabytkom, wśród których szczególne miejsce zajmuje drewniana cerkiew św. Bazylego.

Początki Bełżca sięgają co najmniej początku XVI wieku – pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1515 roku. Początkowo była to prywatna wieś należąca do rodów szlacheckich, w tym Bełżeckich oraz Lipskich. W XVII wieku podjęto próbę nadania jej praw miejskich, jednak ta inicjatywa nie przyniosła trwałego sukcesu i Bełżec ponownie pozostał wsią. Dzieje miejscowości nie były wolne od dramatycznych wydarzeń. W 1648 roku została ona zniszczona przez Kozaków, co znacząco zahamowało jej rozwój. W kolejnych stuleciach wieś przechodziła pod różne władze – po rozbiorach znalazła się pod panowaniem austriackim, a jej przygraniczne położenie po 1815 roku sprzyjało rozwojowi handlu oraz infrastruktury, takiej jak komora celna czy drobne zakłady przemysłowe. Istotnym impulsem dla rozwoju Bełżca był XIX wiek, kiedy miejscowość zyskała połączenia kolejowe z ważnymi ośrodkami, m.in. Lwowem i Lublinem, stając się znaczącym węzłem transportowym. Najtragiczniejszy rozdział historii miejscowości przypadł na okres II wojny światowej. W 1942 roku funkcjonował tu niemiecki obóz zagłady, w którym zamordowano ogromną liczbę ludzi, głównie Żydów. Współcześnie miejsce to upamiętnia muzeum i miejsce pamięci, stanowiące ważny punkt refleksji nad dramatycznymi wydarzeniami XX wieku.

Jednym z najcenniejszych zabytków Bełżca jest drewniana cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem św. Bazylego Wielkiego, będąca świadectwem wielokulturowej historii regionu. Świątynia została wzniesiona w 1756 roku z fundacji rodziny Lipskich, co potwierdza zachowany dokument erekcyjny wydany rok wcześniej. Przez kolejne dziesięciolecia pełniła funkcję religijną dla miejscowej społeczności greckokatolickiej. W czasie I wojny światowej została poważnie uszkodzona, a w 1919 roku poddano ją renowacji. Po wysiedleniu ludności ukraińskiej w 1947 roku cerkiew utraciła swoje funkcje sakralne i została zamieniona na magazyn. W ostatnich latach obiekt został odrestaurowany i dziś pełni rolę przestrzeni kulturalnej, funkcjonuje jako tzw. „Galeria Cerkiewka”, w której organizowane są wystawy i wydarzenia artystyczne.

Pod względem architektonicznym cerkiew stanowi klasyczny przykład drewnianego budownictwa sakralnego charakterystycznego dla Roztocza. Wzniesiona została w konstrukcji zrębowej z bali sosnowych i osadzona na kamiennej podmurówce. Jej plan jest trójdzielny – obejmuje prezbiterium, nawę główną oraz babiniec. Bryła świątyni jest malownicza i zróżnicowana, z wyraźnie wyższą nawą oraz niższymi partiami bocznymi, a całość nakryta jest dachem dwuspadowym z charakterystyczną kopułą nad nawą.

Kopuła umieszczona na tamburze oraz szerokie okapy chroniące ściany przed warunkami atmosferycznymi są jednymi z najbardziej rozpoznawalnych elementów tej budowli. W przeszłości wokół cerkwi znajdował się cmentarz, z którego do dziś zachowały się pojedyncze nagrobki z XVIII i XIX wieku.

Bełżec przez stulecia był miejscem współistnienia różnych kultur i religii – obok siebie żyli tu katolicy, grekokatolicy oraz społeczność żydowska, której obecność była szczególnie widoczna w XIX i na początku XX wieku. Dzisiejszy krajobraz miejscowości jest w dużej mierze efektem burzliwych wydarzeń historycznych, które doprowadziły do zaniku tej różnorodności. Mimo tych zmian cerkiew św. Bazylego pozostaje ważnym symbolem dawnej tożsamości regionu oraz cennym zabytkiem architektury drewnianej. Jest nie tylko świadectwem historii, ale także przestrzenią, w której współczesność spotyka się z przeszłością.

Do poczytania!

Bliźniacze wsie - Nowy Lubliniec

Na pograniczu Roztocza i Płaskowyżu Tarnogrodzkiego, w gminie Cieszanów, leży Nowy Lubliniec – miejscowość o ponad 450-letniej historii. Choć dziś jest niewielką wsią, przez wieki należała do największych osad ziemi bełskiej. Jej dzieje nierozerwalnie związane są z pograniczem kultur polskiej i ruskiej, a najcenniejszym zabytkiem pozostaje monumentalna, murowana cerkiew Przemienienia Pańskiego, zaprojektowana przez jednego z najwybitniejszych architektów cerkiewnych Galicji.

Nowy Lubliniec został założony w 1569 roku przez Jerzego Jazłowieckiego herbu Abdank, hetmana wielkiego koronnego i starostę lubaczowskiego. Powstanie nowej osady miało związek z zagospodarowaniem królewskich dóbr oraz rozwojem osadnictwa na pograniczu Rusi Czerwonej i ziemi bełskiej. Wieś ulokowano na prawym brzegu rzeki Wirowej, naprzeciw istniejącego już Starego Lublińca. Już dwa lata po lokacji, w 1571 roku, fundator zadbał o utworzenie parafii oraz budowę pierwszej cerkwi. Świątynia otrzymała pół łana ziemi jako uposażenie, a dokument erekcyjny został zatwierdzony przez króla Zygmunta III Wazę w 1615 roku. Dzięki temu parafia szybko stała się jednym z najważniejszych ośrodków życia religijnego w okolicy.

W XVI i XVII wieku Nowy oraz Stary Lubliniec tworzyły jeden z największych zespołów osadniczych województwa bełskiego. W 1630 roku obie wsie liczyły łącznie 154 domy – była to liczba porównywalna z wieloma ówczesnymi miastami. Rozwój osady wielokrotnie przerywały jednak najazdy tatarskie. Szczególnie tragiczny okazał się rok 1672, kiedy Tatarzy spalili wieś i zniszczyli drewnianą cerkiew. Według miejscowej tradycji z pożaru ocalała jedynie cudowna ikona Matki Bożej, otaczana później szczególnym kultem przez mieszkańców. Już w 1676 roku proboszcz Jan Skoteński wraz z parafianami ufundował nową drewnianą cerkiew. W następnych stuleciach była ona rozbudowywana i remontowana, a pod koniec XVIII wieku parafii w Nowym Lublińcu podporządkowano filialną cerkiew w Starym Lublińcu. Mieszkańcy utrzymywali się głównie z rolnictwa, ale znani byli również jako kowale, kuśnierze, bartnicy, gonciarze i tkacze. Po pierwszym rozbiorze Polski wieś znalazła się w granicach monarchii Habsburgów i weszła w skład Galicji, zachowując jednak swój rolniczy charakter. Po II wojnie światowej wysiedlenie ludności ukraińskiej doprowadziło do likwidacji miejscowej parafii greckokatolickiej. Dawna cerkiew została przejęta przez Kościół rzymskokatolicki i obecnie pełni funkcję kościoła filialnego parafii w Starym Lublińcu.

Najcenniejszym zabytkiem Nowego Lublińca jest dawna cerkiew greckokatolicka pw. Przemienienia Pańskiego. Pierwsza świątynia powstała już w 1571 roku, zaledwie dwa lata po założeniu wsi. Została spalona podczas najazdu tatarskiego w 1672 roku. Cztery lata później wybudowano kolejną drewnianą cerkiew, która przez ponad dwa stulecia służyła miejscowej społeczności. W XIX wieku była kilkakrotnie przebudowywana – dobudowano między innymi boczne ramiona, nadając jej plan krzyża. Niestety podczas działań I wojny światowej świątynia spłonęła po trafieniu pociskiem artyleryjskim. Zachowały się jednak dawne fotografie i pocztówki przedstawiające jej wygląd.

Obecną cerkiew wzniesiono w 1908 roku. Projekt opracował wybitny galicyjski architekt Wasyl Nahirnyj, autor kilkuset cerkwi na terenie dawnej Galicji. Dzięki jego projektowi powstała jedna z najpiękniejszych świątyń tego typu w powiecie lubaczowskim. Cerkiew Przemienienia Pańskiego reprezentuje nurt neobizantyjski z wyraźnymi wpływami narodowej architektury ukraińskiej, charakterystyczny dla twórczości Wasyla Nahirnego. Świątynię wzniesiono z cegły i pozostawiono nieotynkowaną, dzięki czemu elewacje zachowały naturalny kolor materiału. Budowla została zaprojektowana na planie krzyża greckiego z wyraźnie zaznaczonymi ramionami.

Najbardziej charakterystycznym elementem jest monumentalna kopuła osadzona na wysokim ośmiobocznym tamburze, górująca nad całą bryłą. Towarzyszą jej niższe dachy nad ramionami krzyża oraz półkolista apsyda prezbiterium od strony wschodniej. Całość wieńczą charakterystyczne krzyże cerkiewne. Elewacje zdobią lizeny, gzymsy oraz półkoliście zamknięte okna, które nadają budowli lekkości mimo jej masywnej bryły. Harmonia proporcji sprawia, że cerkiew jest doskonale widoczna z dużej odległości i stanowi dominantę krajobrazową wsi.

Obok cerkwi stoi murowana, arkadowa dzwonnica, wzniesiona równocześnie ze świątynią. Choć obecnie nie posiada historycznych dzwonów, stanowi ważny element całego zespołu sakralnego i podkreśla reprezentacyjny charakter dawnej parafii greckokatolickiej.

Wnętrze zachowało tradycyjny układ cerkiewny z centralną przestrzenią pod kopułą. Do najcenniejszych elementów wyposażenia należy ikonostas oraz część historycznych ikon, które przetrwały burzliwe wydarzenia XX wieku.

Światło wpadające przez okna tamburu efektownie oświetla centralną część wnętrza, podkreślając wysokość kopuły i przestronność świątyni. Po przejęciu obiektu przez Kościół rzymskokatolicki wprowadzono jedynie niezbędne zmiany liturgiczne, pozostawiając zasadniczy układ architektoniczny bez większych przekształceń.

Nowy Lubliniec jest miejscem, w którym historia pogranicza widoczna jest na każdym kroku. Ponad 450-letnie dzieje wsi, pamięć o dawnych mieszkańcach oraz imponująca cerkiew Przemienienia Pańskiego tworzą wyjątkowy obraz Roztocza Wschodniego. Dla miłośników architektury sakralnej szczególnie interesujący będzie projekt Wasyla Nahirnego – jednego z najwybitniejszych twórców cerkwi w dawnej Galicji. W połączeniu z malowniczym krajobrazem okolicznych lasów i pól Nowy Lubliniec jest miejscem, które pozwala odkryć mniej znane, ale niezwykle wartościowe dziedzictwo kulturowe Podkarpacia.

Do poczytania!

Bliźniacze wsie - Stary Lubliniec

Położony na południowo-wschodnim krańcu Roztocza, w gminie Cieszanów i powiecie lubaczowskim, Stary Lubliniec jest jedną z najstarszych miejscowości tej części Podkarpacia. Choć dziś jest niewielką, spokojną wsią otoczoną lasami i polami, przez stulecia pozostawał miejscem spotkania kultur polskiej i ruskiej. Najcenniejszym zabytkiem miejscowości jest dawna cerkiew greckokatolicka Przemienienia Pańskiego – okazała, murowana świątynia, która do dziś przypomina o wielokulturowym dziedzictwie Roztocza.

Początki Starego Lublińca sięgają XVI wieku. Wieś rozwijała się jako osada królewska na pograniczu ziemi bełskiej i ziemi przemyskiej. Dogodne położenie przy lokalnych szlakach handlowych sprzyjało rozwojowi rolnictwa oraz rzemiosła, a rozległe lasy dostarczały drewna będącego podstawowym surowcem dla mieszkańców. Przez kolejne stulecia Stary Lubliniec był typową miejscowością pogranicza etnicznego i religijnego. Obok ludności polskiej mieszkali tutaj Rusini wyznania greckokatolickiego, którzy stanowili znaczną część mieszkańców. Funkcjonowała tu filialna cerkiew należąca do parafii greckokatolickiej w Nowym Lublińcu, będąca centrum życia religijnego miejscowej społeczności.

Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 roku wieś znalazła się w granicach monarchii Habsburgów jako część Galicji. W XIX wieku rozwijało się szkolnictwo, administracja oraz życie religijne, a miejscowa parafia greckokatolicka należała do najważniejszych instytucji we wsi. Po II wojnie światowej historia miejscowości uległa gwałtownej zmianie. Wysiedlenia ludności ukraińskiej przeprowadzone w latach 1944–1947 doprowadziły do zaniku miejscowej wspólnoty greckokatolickiej. Opuszczona cerkiew została przejęta przez Kościół rzymskokatolicki, dzięki czemu zachowała się do naszych czasów i nadal pełni funkcję świątyni parafialnej.

Najcenniejszym zabytkiem Starego Lublińca jest dawna cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego. Obecna świątynia została wzniesiona w 1927 roku na miejscu wcześniejszej drewnianej cerkwi z 1607 roku, która była remontowana około 1700 roku. Przez ponad trzy stulecia miejscowa społeczność greckokatolicka korzystała z drewnianej świątyni, jednak z biegiem czasu jej stan techniczny uległ pogorszeniu. W pierwszej połowie XX wieku podjęto decyzję o budowie nowej, znacznie większej cerkwi murowanej. Nowa świątynia należała do greckokatolickiej parafii w Nowym Lublińcu i była jedynie cerkwią filialną, jednak odgrywała niezwykle ważną rolę dla mieszkańców Starego Lublińca. Po zakończeniu II wojny światowej oraz wysiedleniu ludności ukraińskiej cerkiew utraciła swoją pierwotną funkcję liturgiczną. W 1966 roku utworzono parafię rzymskokatolicką w Starym Lublińcu, a dawna cerkiew stała się kościołem parafialnym pod tym samym wezwaniem – Przemienienia Pańskiego. W kolejnych dziesięcioleciach świątynia była systematycznie remontowana i konserwowana. W 2012 roku wraz z wolnostojącą dzwonnicą została wpisana do rejestru zabytków.

Cerkiew Przemienienia Pańskiego jest przykładem monumentalnej, murowanej architektury sakralnej charakterystycznej dla początku XX wieku. Powstała w okresie, gdy w Galicji coraz częściej odchodzono od budowy świątyń drewnianych na rzecz trwałych budowli ceglanych, zachowujących jednocześnie tradycyjny układ cerkiewny. Świątynię wzniesiono na planie krzyża. Centralnym elementem kompozycji jest wysoka kopuła osadzona na ośmiobocznym tamburze, dominująca nad całą bryłą budynku. Ramiona transeptu nadają świątyni monumentalny charakter, natomiast od strony wschodniej znajduje się obszerna, półkolista absyda mieszcząca prezbiterium. Elewacje wykonano z cegły i pokryto tynkiem. Ich dekoracja jest stosunkowo oszczędna, oparta głównie na gzymsach, pilastrach oraz profilowanych obramieniach okien. Dzięki harmonijnym proporcjom i wyraźnie zaznaczonej kopule świątynia doskonale wpisuje się w krajobraz Roztocza, będąc jednocześnie jednym z najbardziej charakterystycznych obiektów sakralnych okolicy. Do zespołu cerkiewnego należy również wolnostojąca dzwonnica, która wraz ze świątynią tworzy spójną kompozycję przestrzenną.

Mimo zmian wynikających z dostosowania cerkwi do liturgii rzymskokatolickiej, wnętrze zachowało wiele cech dawnej architektury cerkiewnej. Szczególną uwagę zwraca przestronne wnętrze przykryte wysoką kopułą, która zapewnia doskonałe doświetlenie centralnej części świątyni. Z dawnego wyposażenia zachowały się elementy wystroju świadczące o greckokatolickiej przeszłości obiektu. Przebudowy przeprowadzone po 1947 roku miały przede wszystkim charakter liturgiczny i nie zmieniły zasadniczego układu architektonicznego świątyni. Dzięki prowadzonym przez wiele lat pracom konserwatorskim cerkiew pozostaje jednym z najlepiej zachowanych przykładów murowanej architektury cerkiewnej w tej części Roztocza.

Dawna cerkiew Przemienienia Pańskiego jest czymś więcej niż tylko zabytkiem architektury. Stanowi materialne świadectwo historii pogranicza, gdzie przez stulecia obok siebie żyli Polacy i Rusini, wyznawcy Kościoła rzymskokatolickiego i greckokatolickiego. Zmiany granic, wojna i powojenne wysiedlenia całkowicie odmieniły strukturę ludności regionu, jednak świątynia pozostała trwałym symbolem tych wielokulturowych dziejów.

Do poczytania!

Na Roztoczu Wschodnim - Cieszanów

Położony na Roztoczu Wschodnim Cieszanów należy do najciekawszych historycznych miejscowości województwa podkarpackiego. Choć dziś jest niewielkim, spokojnym miasteczkiem w powiecie lubaczowskim, przez wieki odgrywał ważną rolę jako lokalny ośrodek administracyjny, handlowy i rzemieślniczy. Jego dzieje naznaczone są wydarzeniami wojennymi, współistnieniem różnych kultur i religii oraz bogatym dziedzictwem architektonicznym. Obok zabytkowego rynku i kościoła parafialnego szczególną uwagę zwraca dawna greckokatolicka cerkiew św. Jerzego – jedna z najcenniejszych świątyń tego typu na ziemi lubaczowskiej.

Historia osadnictwa na terenach dzisiejszego Cieszanowa sięga wczesnego średniowiecza. Dogodne położenie nad rzeką Brusienką sprzyjało powstawaniu pierwszych osad już w X wieku. Sama miejscowość pojawia się w źródłach pisanych pod koniec XV wieku – pierwsza wzmianka pochodzi z 1496 roku. Właścicielem dóbr był ród Cieszanowskich herbu Jelita. To właśnie Stanisław Cieszanowski doprowadził do lokacji miasta na prawie magdeburskim. 14 maja 1590 roku król Zygmunt III Waza nadał Cieszanowowi prawa miejskie. Nowe miasto szybko zaczęło się rozwijać dzięki dogodnemu położeniu na szlakach handlowych prowadzących z Rusi Czerwonej do Jarosławia i Sandomierza. XVII wiek okazał się jednak niezwykle burzliwy. W 1648 roku Cieszanów został zaatakowany przez Kozaków podczas powstania Chmielnickiego. Kilka lat później zniszczyły go wojska szwedzkie, a następnie najazdy tatarskie. Mimo licznych zniszczeń miasto odbudowywało się dzięki przywilejom potwierdzonym przez króla Jana III Sobieskiego. Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 roku Cieszanów znalazł się pod panowaniem austriackim jako część Galicji. W XIX wieku stał się siedzibą powiatu, co przyczyniło się do rozwoju administracji, szkolnictwa i handlu. Miasto zamieszkiwali Polacy, Rusini oraz liczna społeczność żydowska, która przed II wojną światową stanowiła niemal połowę mieszkańców. Tragiczne wydarzenia XX wieku odcisnęły na Cieszanowie głębokie piętno. W czasie II wojny światowej wymordowana została niemal cała społeczność żydowska, a po wojnie wysiedlenia ludności ukraińskiej całkowicie zmieniły wielokulturowy charakter miasta. Mimo tych dramatycznych wydarzeń zachowało się wiele cennych zabytków przypominających o bogatej historii miejscowości.

Jednym z najcenniejszych zabytków Cieszanowa jest dawna cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem św. Jerzego. Obecna świątynia została wybudowana w 1900 roku na miejscu starszej drewnianej cerkwi z 1804 roku. Powstała dla miejscowej społeczności greckokatolickiej należącej do parafii w pobliskim Nowym Siole. Budowa nowej, murowanej cerkwi była wyrazem rozwoju parafii oraz rosnącej liczby wiernych obrządku greckokatolickiego na przełomie XIX i XX wieku. Po zakończeniu II wojny światowej, wskutek wysiedlenia ludności ukraińskiej, świątynia utraciła swoją pierwotną funkcję. Przez wiele lat pozostawała nieużytkowana i stopniowo popadała w ruinę. Dopiero starania samorządu oraz konserwatorów zabytków pozwoliły uratować ten wyjątkowy obiekt. W 2015 roku, po gruntownej renowacji, cerkiew została udostępniona jako Centrum Koncertowo-Wystawiennicze, pełniąc dziś funkcję kulturalną i przypominając o wielokulturowej historii miasta.

Cerkiew św. Jerzego reprezentuje charakterystyczny dla początku XX wieku nurt murowanej architektury cerkiewnej, łączącej tradycję bizantyjską z wpływami architektury historyzującej. Świątynię wzniesiono na planie krzyża. Najbardziej charakterystycznym elementem bryły jest wysoka centralna kopuła osadzona na tamburze, dominująca nad całą sylwetką budowli. Towarzyszą jej mniejsze kopuły oraz półkoliście zamknięte apsydy, dzięki którym świątynia zachowała typowy dla cerkwi układ przestrzenny. Elewacje wykonano z cegły i otynkowano, wzbogacając je prostymi gzymsami oraz dekoracyjnymi obramieniami okien. Mimo stosunkowo skromnego wystroju zewnętrznego budowla sprawia bardzo harmonijne i monumentalne wrażenie. Największym skarbem wnętrza są zachowane polichromie autorstwa Grzegorza Kuźniewicza – wybitnego artysty pochodzącego ze Starego Brusna. Malowidła pokrywają ściany i sklepienia świątyni, tworząc spójną dekorację utrzymaną w tradycji sztuki cerkiewnej. Ich wysoki poziom artystyczny sprawia, że cerkiew należy do najcenniejszych zabytków sakralnych regionu. Część dawnego wyposażenia nie zachowała się, jednak wnętrze nadal pozwala odczytać pierwotny charakter świątyni.

Przez stulecia Cieszanów był miejscem współistnienia trzech kultur – polskiej, ruskiej i żydowskiej. Obok kościoła parafialnego funkcjonowała cerkiew greckokatolicka oraz synagoga, a mieszkańcy różnych wyznań wspólnie tworzyli lokalną społeczność. Choć wojna i powojenne wysiedlenia niemal całkowicie zmieniły strukturę narodowościową miasta, zachowane zabytki nadal przypominają o tej niezwykłej historii.

Do poczytania!

Na Tanwią - Dąbrówka

Położona nad Tanwią Dąbrówka w powiecie niżańskim należy do tych miejscowości, które na pierwszy rzut oka wydają się spokojnymi, typowo podkarpackimi wsiami. Jednak jej historia jest znacznie bogatsza, niż mogłoby się wydawać. Przez stulecia spotykały się tutaj dwie kultury – polska i ruska – czego najcenniejszym świadectwem pozostaje dawna drewniana cerkiew, dziś pełniąca funkcję kościoła rzymskokatolickiego. To jeden z najciekawszych przykładów drewnianej architektury sakralnej północnego Podkarpacia.

Początki Dąbrówki sięgają XVII wieku i są związane z rozwojem dóbr należących do właścicieli pobliskiego Ulanowa. Wieś powstała prawdopodobnie jako osada służebna, a jej nazwa wywodzi się od rozległych dąbrów, czyli lasów dębowych, które porastały okolice doliny Tanwi. W drugiej połowie XVII oraz w XVIII wieku do Dąbrówki sprowadzono ludność ruską wyznania greckokatolickiego. Według miejscowej tradycji byli to osadnicy przybyli z okolic Lwowa, zatrudnieni przy budowie dworu w pobliskim Zarzeczu. Po zakończeniu prac część z nich osiedliła się właśnie tutaj, tworząc zwartą społeczność, która przez kolejne pokolenia zachowała własny obrządek, kulturę i tradycje. Wkrótce powstała parafia greckokatolicka, która stała się centrum życia religijnego mieszkańców.

Przez następne dwa stulecia Dąbrówka rozwijała się jako wielokulturowa wieś pogranicza. Polacy i Rusini żyli obok siebie, utrzymując się głównie z rolnictwa, hodowli oraz pracy w okolicznych lasach. Bliskość Tanwi sprzyjała również pozyskiwaniu drewna oraz jego spławowi do Sanu.

Po II wojnie światowej sytuacja całkowicie się zmieniła. W wyniku wysiedleń ludności ukraińskiej oraz akcji „Wisła” parafia greckokatolicka przestała istnieć. Opuszczona cerkiew została przejęta przez Kościół rzymskokatolicki i do dziś służy miejscowej parafii pod wezwaniem św. Onufrego i Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny. Dzięki temu zabytkowa świątynia uniknęła zniszczenia i nadal pozostaje najważniejszym zabytkiem miejscowości.

Najcenniejszym zabytkiem Dąbrówki jest drewniana cerkiew, wzniesiona w połowie XIX wieku jako świątynia greckokatolicka pod wezwaniem św. Onufrego. Jej budowa była efektem rozwoju miejscowej parafii oraz wzrostu liczby wiernych obrządku wschodniego. Święty Onufry od wieków cieszył się szczególnym kultem w Kościele wschodnim jako patron pustelników i życia ascetycznego. Wybór tego wezwania doskonale wpisywał się w duchowość miejscowej społeczności ruskiej.

Po likwidacji parafii greckokatolickiej świątynia została zaadaptowana do potrzeb liturgii rzymskokatolickiej. Zmieniono część wyposażenia, zachowując jednak samą bryłę budynku oraz wiele elementów jego pierwotnego charakteru. Współcześnie kościół nosi wezwanie św. Onufrego i Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny, przypominając o dwóch tradycjach religijnych, które przez wieki współistniały w tej części Podkarpacia.

Świątynia reprezentuje charakterystyczny dla północnego Podkarpacia typ drewnianej architektury cerkiewnej, łączącej wpływy budownictwa ruskiego z elementami architektury zachodniej. Kościół został wzniesiony w konstrukcji zrębowej z drewna, na kamiennej podmurówce. Budowlę przykrywają wysokie dachy pokryte obecnie blachą, które pierwotnie kryte były gontem. Bryła świątyni jest harmonijna i proporcjonalna, z wyraźnie wydzielonym prezbiterium oraz nawą.

Od frontu uwagę zwraca wieża o konstrukcji słupowej, zwieńczona izbicą oraz hełmem z krzyżem. Jest ona charakterystycznym elementem drewnianych świątyń pogranicza polsko-ruskiego. Dawniej pełniła nie tylko funkcję reprezentacyjną, ale również dzwonnicy oraz punktu orientacyjnego dla mieszkańców. Wnętrze zachowało tradycyjny układ przestrzenny dawnej cerkwi. Choć po zmianie obrządku usunięto ikonostas, nadal można odnaleźć elementy świadczące o pierwotnym przeznaczeniu budowli. Zachowały się fragmenty dawnego wyposażenia, zabytkowe ołtarze oraz cenne detale stolarskie wykonane przez miejscowych cieśli. Szczególną uwagę zwracają drewniany strop, profilowane belki oraz kunsztownie wykonana więźba dachowa. Mimo stosunkowo skromnej dekoracji architektonicznej świątynia zachwyca doskonałymi proporcjami i wysokim poziomem wykonania. Jest przykładem harmonijnego połączenia funkcjonalności z pięknem tradycyjnego budownictwa drewnianego.

Kościół otacza zabytkowy cmentarz, na którym zachowały się stare nagrobki przypominające o wielokulturowej historii Dąbrówki. Można odnaleźć zarówno groby mieszkańców wyznania rzymskokatolickiego, jak i ślady dawnej społeczności greckokatolickiej. To cenne świadectwo historii pogranicza oraz wspólnego życia dwóch tradycji religijnych. Malownicze położenie świątyni wśród starych drzew dodatkowo podkreśla jej wyjątkowy charakter. Cały zespół tworzy jedną z najbardziej klimatycznych drewnianych świątyń w powiecie niżańskim.

Dąbrówka to miejsce, które pozwala odkryć mniej znane oblicze Podkarpacia. Zachowana dawna cerkiew przypomina o wielokulturowej historii regionu, a jej drewniana architektura stanowi przykład wysokiego kunsztu dawnych budowniczych. Spacer po okolicy, wizyta nad Tanwią oraz zwiedzanie zabytkowej świątyni pozwalają lepiej zrozumieć dzieje tej części dawnej Rzeczypospolitej, gdzie przez wieki spotykały się różne tradycje, języki i wyznania. Dla miłośników historii, architektury drewnianej i spokojnych zakątków Podkarpacia Dąbrówka jest miejscem zdecydowanie wartym odwiedzenia.

Do poczytania!

Miasto Flisaków - Ulanów

Na mapie Podkarpacia nie brakuje miejsc o bogatej historii, jednak niewiele z nich może poszczycić się tak wyjątkowym dziedzictwem jak Ulanów. Położony u ujścia Tanwi do Sanu, od wieków był jednym z najważniejszych ośrodków flisactwa w Polsce. To właśnie stąd wyruszały galary i tratwy wypełnione drewnem, zbożem oraz innymi towarami, które po wielotygodniowej podróży docierały aż do Gdańska. Dziś Ulanów zachwyca spokojem, zabytkową zabudową oraz dwoma niezwykłymi drewnianymi kościołami, będącymi świadectwem jego dawnej świetności.

Choć okolice Ulanowa były zamieszkane znacznie wcześniej, samo miasto zostało lokowane w 1616 roku przez Stanisława Ulińskiego. Otrzymało prawa miejskie niemal natychmiast po założeniu, a jego położenie na styku dwóch rzek szybko zadecydowało o dalszych losach miejscowości. San od stuleci stanowił naturalną drogę transportową prowadzącą do Wisły, a następnie do Bałtyku, dlatego Ulanów rozwijał się jako ośrodek handlu i budowy jednostek rzecznych. Już w XVII wieku działały tutaj warsztaty szkutnicze, w których budowano galary, komięgi, szkuty i tratwy. Rzemieślnicy wyspecjalizowali się w konstruowaniu jednostek zdolnych przewozić ogromne ilości drewna oraz innych towarów. Wraz z rozwojem handlu rosło znaczenie miasta, a zawód flisaka stał się podstawą utrzymania wielu mieszkańców.

Historia Ulanowa to przede wszystkim historia flisaków. Trudno znaleźć drugie miejsce w Polsce tak silnie związane z transportem rzecznym. Od XVI aż do początków XX wieku mieszkańcy miasta spławiali Sanem i Wisłą drewno z Puszczy Sandomierskiej, belki budowlane, smołę, popiół drzewny, zboże, len oraz inne towary przeznaczone na eksport. Na czele załogi stał retman – doświadczony przewodnik odpowiedzialny za bezpieczeństwo całego transportu. Pod jego komendą pracowali flisacy, którzy musieli doskonale znać nurt rzeki, niebezpieczne zakola, mielizny oraz zmieniający się poziom wody.

Podróż do Gdańska trwała nawet kilka tygodni. Po sprzedaży drewna oraz samych tratw – które często rozbierano i sprzedawano jako materiał budowlany – flisacy wracali do Ulanowa pieszo. Wędrówka licząca kilkaset kilometrów zajmowała kolejne tygodnie i wymagała ogromnej wytrzymałości. Flisacy cieszyli się dużym szacunkiem. Tworzyli własne bractwa, pielęgnowali zwyczaje zawodowe i uczestniczyli w nabożeństwach przed każdą wyprawą. Ich patronem był św. Jan Nepomucen, którego figurę można spotkać w wielu miejscach nad Sanem. Choć rozwój kolei w XIX wieku stopniowo ograniczył znaczenie transportu rzecznego, pamięć o flisakach nie zaginęła. W 1991 roku powstało Bractwo Flisackie św. Barbary, które odtwarza dawne tradycje, organizuje spływy historycznymi galarami oraz popularyzuje kulturę dawnych retmanów. W Ulanowie działa również Muzeum Flisactwa Polskiego – jedyna tego typu placówka w kraju.

Najbardziej charakterystycznym zabytkiem związanym z dawnym środowiskiem flisaków jest drewniany kościół filialny pw. Świętej Trójcy, nazywany po prostu kościołem flisackim.

Świątynię wzniesiono około 1690 roku. Według przekazów fundatorem był Jędrzej Zamojski, jednak znaczną część środków na budowę przekazali sami ulanowscy flisacy i mieszczanie. To właśnie dlatego kościół od ponad trzystu lat nosi miano flisackiego. Początkowo prawdopodobnie pełnił funkcję kościoła szpitalnego, a później stał się świątynią cmentarną.

Kościół jest drewnianą, jednonawową budowlą wykonaną z modrzewia w konstrukcji zrębowej. Prezbiterium zamknięte jest trójbocznie, a od frontu znajduje się charakterystyczna obszerna kruchta zwieńczona dwiema niewielkimi wieżyczkami. Nad całością góruje ośmioboczna sygnaturka pokryta gontem.

Wnętrze zachwyca późnobarokową polichromią z iluzjonistycznymi motywami architektonicznymi, które sprawiają wrażenie, jakby drewniane ściany były wykonane z kamienia. Zachowały się również zabytkowe ołtarze, elementy dawnego wyposażenia oraz liczne pamiątki związane z ulanowskimi flisakami. Dramatycznym wydarzeniem w historii świątyni był pożar w Wielki Piątek 2002 roku. Ogień zniszczył znaczną część wnętrza i wyposażenia. Dzięki kilkuletniej rekonstrukcji oraz konserwacji kościół odzyskał dawny blask i ponownie został konsekrowany w 2005 roku. Dziś jest jednym z najcenniejszych drewnianych zabytków sakralnych Podkarpacia.

Drugim niezwykle cennym zabytkiem Ulanowa jest kościół parafialny pw. św. Jana Chrzciciela i św. Barbary.

Fundatorem świątyni był Jan Hilary Uliński, syn założyciela miasta. Budowę ukończono w 1643 roku, zaledwie kilkadziesiąt lat po lokacji Ulanowa. Jest to jeden z najstarszych zachowanych drewnianych kościołów trójnawowych w Polsce. W XVIII wieku świątynia została rozbudowana, a w kolejnych stuleciach wielokrotnie odnawiana.

Kościół wykonano z drewna modrzewiowego i wzniesiono w konstrukcji zrębowej, tak charakterystycznej dla dawnego budownictwa sakralnego regionu. Świątynia ma trójnawowy układ z wyodrębnionym prezbiterium, zakrystią oraz skarbcem, a jej bryła wyróżnia się harmonijnymi proporcjami i starannie rozplanowaną kompozycją przestrzenną. Od strony zachodniej znajduje się rozbudowany przedsionek z chórem muzycznym, który nadaje fasadzie bardziej monumentalny charakter. Całość przykrywa wysoki dach gontowy, a smukłe wieżyczki i sygnaturka podkreślają barokowy wyraz budowli. Mimo drewnianej konstrukcji kościół sprawia wrażenie niezwykle solidnego i reprezentacyjnego, co świadczy o wysokim poziomie dawnych cieśli i fundatorów.

Wnętrze świątyni zachwyca bogactwem wystroju i starannością wykonania. Największym skarbem kościoła jest wyjątkowa polichromia pokrywająca niemal całe wnętrze. Według miejscowej tradycji jej autorem był malarz sprowadzony z Gdańska przez ulanowskich flisaków. Malowidła wykorzystują technikę iluzjonistyczną – dzięki odpowiedniemu cieniowaniu, perspektywie i imitacji detalu architektonicznego sprawiają wrażenie, jakby wnętrze wykonano z kamienia, a nie z drewna. Dekoracja malarska obejmuje ściany, sklepienia i elementy konstrukcyjne, tworząc spójną, barokową oprawę liturgiczną.

Na uwagę zasługują również bogato zdobione barokowe ołtarze, ambona o finezyjnej snycerce, zabytkowa chrzcielnica oraz chór muzyczny wsparty na dekoracyjnych słupach. W wyposażeniu zachowały się także liczne detale snycerskie, które podkreślają rangę świątyni i świadczą o jej dawnym znaczeniu dla lokalnej społeczności. Cały zespół otacza kamienny mur z dzwonnicą i zabytkowymi bramami, tworząc jedno z najpiękniejszych założeń sakralnych północnego Podkarpacia.

Przy kościele znajduje się dwupoziomowa kapliczka, na dolnym poziomie znajduje się figurka św. Jana Nepomucena - patrona przepraw przez rzeki, a na górnym poziomie stoi św. Florian - patron zawodów niebezpiecznych, szczególnie z powodu ognia. 

Współczesny Ulanów z dumą pielęgnuje swoje flisackie dziedzictwo. Organizowane są tradycyjne spływy galarami, pokazy dawnych rzemiosł oraz wydarzenia przypominające o czasach, gdy San był jedną z najważniejszych arterii handlowych Rzeczypospolitej. Spacer po rynku, wizyta w Muzeum Flisactwa Polskiego oraz zwiedzanie obu drewnianych kościołów pozwalają lepiej zrozumieć historię ludzi, którzy przez stulecia żyli w rytmie rzeki.

Do poczytania!